معرفی کلی، موقعیت جغرافیایی و مساحت
پیشاور، مرکز ایالت خیبر پختونخوا و یکی از قدیمیترین شهرهای پاکستان است که در شمال غربی این کشور و در فاصله نزدیکی از گذرگاه مهم خیبر واقع شده است. این شهر به دلیل قرار گرفتن در مسیر تاریخی جاده ابریشم و همسایگی با افغانستان، از دیرباز به عنوان «دروازه آسیای میانه» شناخته میشود. مساحت کل شهر پیشاور حدود ۱۲۵۷ کیلومتر مربع است که بخش زیادی از آن را مناطق مسکونی، بازارهای تاریخی، باغها و تأسیسات نظامی تشکیل میدهد. ارتفاع پیشاور از سطح دریا تقریباً ۳۵۹ متر است و این شهر در یک منطقه دشت باز با آب و هوای نیمهخشک و زمستانهای معتدل و تابستانهای گرم واقع شده است. پیشاور به دلیل همجواری با قبایل پشتون و حضور اقوام مختلف، هویتی منحصربهفرد در پاکستان دارد و یکی از مهمترین مراکز تجاری، فرهنگی و سیاسی در شمال غرب این کشور به شمار میرود. رودخانه پرآب «برا» (از شاخههای رود کابل) از شمال شرقی این شهر عبور میکند و به حاصلخیزی زمینهای کشاورزی اطراف کمک شایانی نموده است. این شهر همچنین به واسطه قرار گرفتن در مسیر مهاجرتهای تاریخی قبایل، همیشه مرکز تحولات مهم سیاسی و اجتماعی در منطقه بوده است.
تراکم و بافت جمعیتی؛ رنگینکمانی از اقوام و فرهنگها
جمعیت شهر پیشاور بر اساس آخرین سرشماری حدود ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر برآورد شده است که تراکم جمعیتی بالایی را در محدوده مرکزی شهر رقم زده است. از نظر قومیتی، اکثریت قریب به اتفاق مردم پیشاور را پشتونها (پختونها) تشکیل میدهند که به زبان پشتو سخن میگویند و به نظام قبیلهای و «پشتونوالی» (قانون افتخار پشتون) پایبند هستند. طوایف مهم پشتون ساکن در پیشاور عبارتند از: آفریدی، یوسفزایی، شینواری، ختک و مومند. علاوه بر پشتونها، اقلیت قابل توجهی از تاجیکها، هزارهها و همچنین مهاجرانی از هند (مهاجرها) و پنجابیها نیز در این شهر سکونت دارند. زبانهای رایج در پیشاور به ترتیب پشتو، اردو و فارسی دری (که به عنوان زبان میانجی با افغانستان استفاده میشود) هستند. بافت جمعیتی پیشاور به شدت تحت تأثیر همسایگی با افغانستان قرار دارد و در دهههای اخیر، موجهای پناهندگی و مهاجرت از خاک افغانستان بر جمعیت آن افزوده است. این تنوع قومی و فرهنگی، پیشاور را به شهری زنده، پویا و در عین حال پیچیده تبدیل کرده است؛ جایی که همزمان میتوان نشانههایی از فرهنگ پشتون، سنتهای ایرانی و تأثیرات بریتانیایی را مشاهده نمود. نرخ رشد جمعیت در پیشاور به دلیل مهاجرتهای داخلی و فرامرزی، از میانگین ملی بالاتر است و این امر فشار زیادی بر زیرساختهای شهری و مسکن وارد کرده است.
تاریخچه کهن؛ از تمدن گنداره تا پایتخت غزنویان
پیشاور یکی از کهنترین شهرهای جنوب آسیا با قدمتی بیش از دو هزار و پانصد سال است. این شهر در دوران باستان با نام «پوروشاپورا» شناخته میشد و مرکز تمدن گنداره بود که تلفیقی از فرهنگ بودایی، هندی و یونانی-باختری را به نمایش میگذاشت. در زمان امپراتوری کوشانیان، پیشاور به عنوان پایتخت زمستانی این امپراتوری برگزیده شد و به یکی از مهمترین مراکز بودایی در جهان تبدیل گشت. با ورود اسلام به منطقه در سده هفتم میلادی، پیشاور تدریجاً رنگ و بوی اسلامی به خود گرفت. در دوره غزنویان، محمود غزنوی این شهر را فتح کرد و آن را به عنوان پایگاهی برای لشکرکشی به هند مورد استفاده قرار داد. در دوران تیموریان و گورکانیان هند، پیشاور به دلیل قرار گرفتن در مسیر تجاری و نظامی، اهمیت استراتژیک خود را حفظ کرد و بارها دست به دست شد. در سده نوزدهم میلادی، ارتش امپراتوری بریتانیا پس از جنگهای طولانی با قبایل پشتون، موفق به تصرف پیشاور شد و آن را به عنوان یک پایگاه نظامی مهم در مرز شمال غربی هند بریتانیایی تبدیل کرد. سرانجام در سال ۱۹۴۷ و با استقلال پاکستان، پیشاور به عنوان یکی از شهرهای کلیدی این کشور به پاکستان ملحق شد و امروزه به عنوان مرکز ایالت خیبر پختونخوا، نقشی محوری در تحولات سیاسی و امنیتی کل منطقه ایفا میکند.
جغرافیای طبیعی و اقلیم؛ فصلها و چشماندازها
پیشاور در منطقهای دشتی و نسبتاً هموار واقع شده است و رشتهکوههای صخرهای «کوه صوفید» در شمال و غرب آن قرار دارند. این کوهها، که قلههای آن تا ۲۹۰۰ متر ارتفاع دارد، در زمستان پوشیده از برف میشوند و چشماندازی زیبا به شهر میبخشند. آب و هوای پیشاور از نوع نیمهخشک با تأثیرپذیری از بادهای موسمی است. تابستانهای آن از اردیبهشت تا مهر بسیار گرم است و دما اغلب به بالای ۴۰ درجه سانتیگراد میرسد، اما به دلیل خشکی هوا، این گرما نسبت به شهرهای مرطوب جنوب قابل تحملتر است. زمستانهای پیشاور از آذر تا اسفند معتدل و خنک است و دما گاهی به زیر صفر درجه میرسد، ولی بارش برف در خود شهر نادر است و بیشتر در مناطق کوهستانی اطراف رخ میدهد. بارندگی سالانه پیشاور حدود ۴۰۰ میلیمتر است که بیشتر آن در فصل زمستان و بهار (بهمن تا اردیبهشت) میبارد. وجود باغهای سرسبز و خیابانهای درختکاریشده در بخشهایی از شهر، از دیرباز به پیشاور لقب «شهر گلها» را داده است، هرچند رشد سریع شهرنشینی این فضاهای سبز را کاهش داده است. بادهای بهاری که از سمت کوهستانها میوزند، هوای مطبوعی را به ارمغان میآورند و بهترین فصل برای سفر به پیشاور، ماههای فروردین و اردیبهشت و همچنین مهر و آبان است.
جاذبههای توریستی؛ از مسجد محبت خان تا شهر باستانی
پیشاور علیرغم چالشهای امنیتی، گنجینهای از جاذبههای تاریخی و فرهنگی را در خود جای داده است که هر گردشگر علاقهمندی را مجذوب میکند:
- مسجد محبت خان: یکی از زیباترین و بزرگترین مساجد پیشاور که در سال ۱۶۳۰ میلادی به دستور «محبت خان»، یکی از فرماندهان امپراتور شاه جهان، ساخته شده است. این مسجد با گنبدهای سپید، منارههای بلند و حیاط وسیع با حوض بزرگ آب، نماد معماری دوران گورکانی در این شهر به شمار میرود.
- بازار قصهخوانی (قیصریه): قلب تپنده پیشاور قدیم که از سده نوزدهم میلادی مرکز تجارت و روایت داستانها و افسانهها بوده است. کاروانسراها، دکانهای سنتی، قالیهای دستبافت، صنایع چوبی و زیورآلات محلی در این بازار به فروش میرسد. قدم زدن در این بازار، تجربهای از زندگی اصیل پشتون و عطر ادویههای شرقی است.
- موزه پیشاور: این موزه که در سال ۱۹۰۶ میلادی در دوران بریتانیا ساخته شده، یکی از غنیترین مجموعههای آثار تمدن گنداره از جمله مجسمههای بودا، نقش برجستههای سنگی، سکههای باستانی و نسخ خطی فارسی و پشتو را در خود جای داده است. مشهورترین اثر این موزه، «بودای گرسنه» است که نمادی از ریاضت و زهد بودایی به شمار میرود.
- باغ شاهی (واغ شاهی): یک باغ تاریخی به سبک ایرانی با فوارهها و حوضهای جاری که در سال ۱۸۰۸ میلادی به فرمان «فتحخان» از خاندان برکزایی احداث شد. امروزه این باغ به عنوان پارک عمومی و محل برگزاری جشنهای محلی استفاده میشود.
- سنگنوشتههای خیبر: در نزدیکی شهر و در مسیر گذرگاه خیبر، تختهسنگهایی با کتیبههای خط میخی و سنگنوشتههای دوران داریوش هخامنشی و سکاها وجود دارد که قدمت آنها به بیش از دو هزار و پانصد سال میرسد و برای علاقهمندان به تاریخ ایران باستان بسیار جذاب است.
تقسیمات شهری و محلههای مهم با توضیحات کامل
پیشاور به شش ناحیه اصلی شهرداری تقسیم شده است که هر یک شامل چندین محله با ویژگیهای خاص خود هستند:
- شهر کهن (اندرون شهر یا قصبه قدیم): این بخش که دربرگیرنده بازار قصهخوانی، مسجد محبت خان و خانههای خشتی قدیمی است، هسته تاریخی پیشاور محسوب میشود. کوچههای تنگ و سربههمرسیده، درهای چوبی کندهکاری شده و حیاطهای مرکزی، چهره این منطقه را شکل دادهاند. این محله محل سکونت اصیلترین خانوادههای پشتون و مرکز عمده فروشان کالاهای سنتی است.
- محله دانشگاه (یونیورسٹی ٹاؤن): در شمال شرقی شهر و در مجاورت دانشگاه پیشاور واقع شده است. این محله با خیابانهای عریضتر، فضای سبز و تراکم بالای دانشجویان و استادان، فضایی مدرنتر و آرامتر نسبت به بافت قدیم دارد. کتابخانه مرکزی دانشگاه و مراکز تحقیقاتی متعدد در این منطقه قرار دارد.
- محله کانتونمنت (چاؤنی): این منطقه در زمان استعمار بریتانیا به عنوان پایگاه نظامی و مسکونی افسران انگلیسی ساخته شده است. امروزه نیز مراکز فرماندهی ارتش پاکستان در شمال غرب، باشگاههای افسران، کلیساهای قدیمی و خانههای ویلایی با معماری استعماری در این محله خودنمایی میکند. کانتونمنت از امنیت بسیار بالایی برخوردار است و خیابانهای آن عریض و درختکاری شده است.
- محله حصارنو (حصار نو): منطقهای تجاری و مسکونی پرجنبوجوش در مرکز شهر که به دلیل فروشگاههای لوازم الکترونیکی، کفش و پوشاک مدرن شناخته میشود. این محله محل استقرار هتلهای میانرده، رستورانهای شهری و دفاتر خدمات مسافرتی است.
- محله گل بهار (گل بہار): قدیمیترین و پرجمعیتترین محله مسکونی حاشیهنشیننشین پیشاور که در دهههای اخیر به دلیل مهاجرت افغانها شهرت یافته است. این محله مرکز عمده فروشی میوه و سبزی، قالیهای افغانی و بازارچههای کوچک صنایع دستی است و فضایی شبیه به شهرهای مرزی افغانستان دارد.
- محله حیاتآباد (حیات آباد): یک شهرک برنامهریزی شده و نسبتاً مدرن در جنوب غربی پیشاور که در دهه ۱۹۸۰ برای اسکان کارمندان دولت و بازنشستگان نظامی ساخته شد. این محله به دلیل فضای باز، خیابانهای منظم و پارکهای محلی، یکی از مطلوبترین مناطق برای سکونت طبقه متوسط رو به بالا به شمار میرود.
موقعیت شهر در ایالت خیبر پختونخوا و اهمیت سیاسی
پیشاور به عنوان مرکز ایالت خیبر پختونخوا، نقشی محوری در اداره این ایالت کوهستانی و مرزی ایفا میکند. ساختمان مجلس ایالت (پروینشیال اسمبلی)، دفتر فرمانداری و دفاتر تمام ادارات کلیدی دولتی در این شهر قرار دارند. این ایالت که پیش از سال ۲۰۱۰ با نام «سرحد» خوانده میشد، از شمال به چین، از غرب به افغانستان و از جنوب و شرق به ایالتهای بلوچستان و پنجاب محدود میشود. قرار گرفتن پیشاور در فاصله کمتر از پنجاه کیلومتری گذرگاه خیبر (که از دیرباز مسیر اصلی تهاجمات و تجارت با افغانستان و آسیای میانه بوده)، به این شهر اهمیت استراتژیک و نظامی فوقالعادهای بخشیده است. ارتش پاکستان دارای فرماندهی مهمی در پیشاور (فرماندهی سپاه یازدهم) است و تحولات سیاسی و امنیتی در افغانستان به طور مستقیم بر امنیت و اقتصاد پیشاور تأثیر میگذارد. از سوی دیگر، پیشاور به دلیل همسایگی با مناطق قبیلهای (قبایل آژانسهای کوررم، خیبر و اورکزی)، همواره مرکز مذاکرات و معاهدات دولت پاکستان با طوایف پشتون بوده است. این شهر همچنین از دیرباز پناهگاه فرهنگی و سیاسی مخالفان و روشنفکران پشتون به شمار میرود و روزنامهها، ناشران و شاعران پشتو زبان بسیاری در آن فعال هستند.
راههای دسترسی؛ بزرگراهها و جادههای تاریخی
پیشاور از طریق شبکه حملونقل نسبتاً گستردهای به سایر نقاط پاکستان و افغانستان متصل است:
- بزرگراه ام-یک (M-1): مهمترین شاهراه ارتباطی پیشاور، این شهر را به اسلامآباد (پایتخت) متصل میکند. این بزرگراه ۱۵۵ کیلومتری با شش خط عبور، در سال ۲۰۰۷ افتتاح شد و زمان سفر بین دو شهر را از پنج ساعت به حدود دو ساعت کاهش داده است. این بزرگراه از مناطق زیبای کوهستانی و درههای سرسبز عبور میکند.
- بزرگراه انقلابی (گرینڈ ٹرنک روڈ): این جاده تاریخی که در دوران امپراتوری گورکانی و سپس توسط بریتانیاییها بازسازی شد، پیشاور را به شهرهای راولپندی، لاهور و نهایتاً کلکته در هند متصل میکند. این جاده که «شاهراه شاهی» نیز نامیده میشود، از قلب بازار قصهخوانی پیشاور عبور میکند و هنوز هم شاهد تردد کامیونهای رنگارنگ و اتوبوسهای بینشهری است.
- گذرگاه خیبر (خیبر پاس): این جاده کوهستانی و تاریخی که پیشاور را به شهر جلالآباد در افغانستان متصل میکند، به طول تقریبی ۵۳ کیلومتر از میان تنگههای صخرهای و گذرگاههای باریک میگذرد. این مسیر که توسط داریوش هخامنشی و سپس سکندر مقدونی پیموده شده است، امروزه به عنوان بخشی از بزرگراه انقلابی (قسمت N-5) عمل میکند، اما عبور از آن تنها با هماهنگی مقامات نظامی امکانپذیر است.
- فرودگاه بینالمللی باچا خان (پیشاور): این فرودگاه در فاصله ۱۰ کیلومتری غرب مرکز شهر واقع شده و پروازهای داخلی به کراچی، لاهور، اسلامآباد و کوئته و پروازهای بینالمللی به دبی، قطر، عربستان سعودی و برخی از کشورهای آسیای میانه را انجام میدهد.
- ایستگاه راهآهن پیشاور (پیشاور کینٹ کاروان سرائے): این ایستگاه که در سال ۱۸۸۳ ساخته شده است، قدیمیترین ایستگاه راهآهن در شمال غرب پاکستان محسوب میشود و قطارهایی به مقصد کراچی، لاهور و راولپندی از آن حرکت میکنند.
جزئیات فنی و طراحی شهری
طراحی شهری پیشاور برخلاف اسلامآباد، برنامهریزی مدرنی از پیش تعیین شده ندارد و به صورت ارگانیک و در طول قرنها شکل گرفته است. شهر قدیم (اندرون شهر) دارای خیابانهای بسیار باریک (گاهی تنها دو متر عرض) و پیچدرپیچ است که برای دفاع در برابر مهاجمان و ایجاد سایه در تابستانهای گرم طراحی شدهاند. در این بخش، خانهها به صورت حیاط مرکزی (صحن) ساخته میشوند و دیوارهای بلند بیرونی، حریم خصوصی را تضمین میکنند. مصالح اصلی در بافت قدیم، خشت خام، آجر پخته، چوب ساج و سنگآهک است. ساختمانهای بزرگتر مانند مساجد و کاروانسراها دارای درهای چوبی بزرگ با کندهکاریهای هندسی و تزئینات آجری هستند. در مناطق کانتونمنت و شهر جدید (مانند حیاتآباد)، خیابانها عریضتر (معمولاً ۱۲ تا ۲۴ متر) و دارای درختکاری هستند و ساختمانها به سبک استعماری با ایوانهای سرپوشیده، سقفهای شش دری و پنجرههای طاقدار ساخته شدهاند. در دهههای اخیر، برجهای مسکونی و تجاری تا ۱۰ طبقه در برخی مناطق مانند حصارنو و اطراف دانشگاه ساخته شدهاند، اما همچنان ارتفاع اغلب ساختمانها از ۳ تا ۵ طبقه تجاوز نمیکند. سیستم فاضلاب و مدیریت آبهای سطحی در بافت قدیم بسیار ضعیف است و در بارانهای شدید، کوچهها به رودخانه تبدیل میشوند. دولت ایالت خیبر پختونخوا اخیراً پروژههایی برای بازسازی و مقاومسازی بافت تاریخی با حفظ هویت اصلی آن به اجرا گذاشته است.
ساختمانهای مهم و نمادین پیشاور
علاوه بر جاذبههای گردشگری، پیشاور دارای ساختمانهای مهم اداری، آموزشی و مذهبی است:
- ساختمان مجلس ایالت خیبر پختونخوا: این بنای سفیدرنگ با معماری مدرن-اسلامی در منطقه کانتونمنت واقع شده و محل جلسات قانونگذاری ایالت است.
- مقبره رحمان بابا (رحمان بابا مزار): آرامگاه یکی از بزرگترین شاعران پشتو زبان که در قرن یازدهم هجری میزیست و اشعار عرفانی او در میان پشتونها به اندازه اشعار حافظ در ایران محبوبیت دارد. این مقبره در دامنه کوههای صوفید، در شمال شرقی شهر قرار دارد و هر ساله جشنواره شعری در آن برگزار میشود.
- کلیسای سنت جان (سینٹ جان چرچ): یک کلیسای گوتیک باشکوه که در سال ۱۸۶۰ میلادی در منطقه کانتونمنت ساخته شده است و با پنجرههای شیشهرنگی و برج ناقوس بلند، یکی از آخرین بازماندههای دوران استعمار در پیشاور محسوب میشود.
- دانشگاه پیشاور (جامعہ پیشاور): که در سال ۱۹۵۰ تأسیس شده، یکی از معتبرترین دانشگاههای پاکستان است و دانشکده مطالعات آسیایی آن مرکز مهم پژوهش در زمینه تاریخ و فرهنگ قوم پشتون میباشد. ساختمان اصلی آن تلفیقی از معماری مدرن و عناصر اسلامی است.
- قصر فرماندار (گورنر ہاؤس): اقامتگاه رسمی فرماندار ایالت خیبر پختونخوا در منطقه کانتونمنت، با باغهای وسیع و معماری استعماری. این ساختمان در زمان بریتانیا به عنوان residence فرماندار مرز شمال غربی استفاده میشد.
پارکهای مهم و فضاهای سبز
علیرغم تراکم جمعیتی، پیشاور پارکهای عمومی متعددی دارد که محل استراحت و تفریح شهروندان است:
- پارک باغِ نثار (باغ نثار): بزرگترین و قدیمیترین پارک عمومی پیشاور که در منطقه کانتونمنت واقع شده است. این پارک با درختان چنار کهنسال، باغ گلهای فصلی، دریاچه قایقرانی و باغ وحش کوچک، مقصد محبوب خانوادهها در روزهای تعطیل است.
- پارک جناح (جنت پارک): که با نام قدیمی «پارک شرکت» نیز شناخته میشود، فضایی آرام با آبنماهای مدرن، زمین بازی کودکان و مسیرهای پیادهروی در مرکز شهر پیشاور دارد.
- پارک خانواده (فیملی پارک) در حیاتآباد: یک فضای سبز محصور با وسایل بازی مدرن، کافههای فصلی و فضای مخصوص بانوان.
- پارک شهدا (شہداء پارک): در نزدیکی فرودگاه احداث شده و به یادبود قربانیان حملات تروریستی نامگذاری شده است. این پارک دارای یک یادمان و فضای سبز وسیع با گلکاری منظم است.
متأسفانه در سالهای اخیر به دلیل رشد سریع ساختوساز، فضای سبز سرانه در پیشاور کاهش یافته و بسیاری از باغهای خصوصی قدیمی به مجتمعهای مسکونی تبدیل شدهاند.
فضای اطراف شهر؛ از گذرگاه خیبر تا درههای سرسبز
اطراف پیشاور سرشار از جاذبههای طبیعی و تاریخی است که سفر به این شهر را کامل میکند:
- گذرگاه خیبر و دره خیبر: در فاصله ۵۰ کیلومتری غرب پیشاور، این گذرگاه تاریخی با قلعهها و برجهای دیدبانی متعدد (مانند قلعه علی مسجد و قلعه جمرود) چشماندازی باورنکردنی از کوهستانهای صخرهای و خشک دارد. روستای «مچنی» در نزدیکی گذرگاه، محل تماشای پرندگان مهاجر و همچنین خرید سنگهای قیمتی و صنایع دستی قبایل آفریدی است.
- دره سوات (سوات وادی): در فاصله حدود ۱۵۰ کیلومتری شمال شرقی پیشاور، این دره سرسبز با رودخانههای پرآب، دریاچههای مرتفع و آبشارها، به «سوئیس خاورمیانه» معروف است. مقبره بودای منقوش در صخرههای «جهان آباد» و خرابههای تختگاه باستانی نگاره (بودایی) از جاذبههای آن است.
- شهر باستانی چارسده (چارسده): در فاصله ۳۰ کیلومتری شمال شرقی پیشاور، بقایای شهر باستانی «پوشکلاواتی» (پایتخت گنداره) قرار دارد که حفاریهای باستانشناسی مجسمههای بودا و زیورآلات یونانی-باختری را کشف کرده است.
- منطقه قبیلهای کوررم (کرم ایجنسِی): در جنوب غربی پیشاور، این منطقه مرزی به معادن سنگهای قیمتی معروف است. همچنین دره «پاراچنار» با چشمههای آب گرم و مناظر کوهستانی، مقصد علاقهمندان به طبیعت است.
راهنمای کامل سفر برای گردشگران
پیشاور امروز با وجود چالشهای امنیتی، شهری نسبتاً امن برای گردشگرانی است که با احتیاط و آگاهی سفر میکنند. برای اقامت، هتلهای زیر توصیه میشوند: هتل پنجابی (گراند پنجاب) در منطقه حصارنو با قیمت مناسب، هتل سرینا پیشاور (پنج ستاره، لوکس) در منطقه کانتونمنت، و هتل شلتون در نزدیکی بازار قصهخوانی. حمل و نقل عمومی عمدتاً توسط تاکسیهای رنگارنگ (معروف به «تاکسی خیبر») و ریکشاهای سهچرخ موتوری (چینگچی) انجام میشود. اتوبوسهای شهری به دو نوع معمولی (مملو از جمعیت) و «اتوبوس سبز» (با ظرفیت کمتر و تهویه مطبوع) وجود دارد. همچنین اپلیکیشنهای تاکسی آنلاین (با نام محلی «اوبر» و «کریم») در پیشاور فعال هستند، اما پوشش محدودی دارند. برای گردشگران توصیه میشود از هتلی که دارای ماشین کرایه باشد، استفاده کنند. واحد پول، روپیه پاکستان است و در بازارها، قیمتها چانهزنی دارد (چانهزنی بخشی از فرهنگ است). زبان پشتو رایج است، اما در مراکز خرید و هتلهای بزرگ، اردو و انگلیسی نیز استفاده میشود. توجه کنید که عکاسی از ساختمانهای نظامی و حتی پلهای استراتژیک ممنوع است. بهترین زمان سفر، فروردین و اردیبهشت، و مهر و آبان است. از غذاهای محلی میتوان به کباب «چپلی» (چپلی کباب) – که از خوراکیهای اصیل پیشاور است – و «پاینده» (نوعی خورش گوسفندی) اشاره کرد. بازار قصهخوانی محل مناسبی برای خرید شالهای پشمی (شال گرم)، کلاههای پشمینه (که به «پشمینه» معروف است)، کفشهای چرمی سنتی (پشاروی) و سنگهای قیمتی است.
فرصتهای ویژه سرمایهگذاری
یکی از جذابترین و سودآورترین زمینههای سرمایهگذاری برای تجار ایرانی در پیشاور، بازار سنگهای قیمتی و نیمه قیمتی است. منطقه خیبر پختونخوا به ویژه مناطقی مانند کوررم، چترال، دیر و سوات دارای معادن غنی از انواع سنگهای قیمتی است که از جمله آنها میتوان به زمرد سبز (که به «زمرد کوه نور» شهرت دارد و یکی از مرغوبترین زمردهای جهان است)، رودولیت (نوعی گارنت با رنگ صورتی-قرمز) ، مورگانیت (بریل صورتی) ، کوارتز دودی، آکوامارین و پریوت (نوعی گارنت زرد-سبز) اشاره کرد. شهر پیشاور از دیرباز مرکز اصلی برش، تراش و تجارت این سنگها در پاکستان بوده است و بازارهای تخصصی در محلههای «اسماعیلآباد» و «کمپانی باغ» وجود دارد که در آنها سنگهای خام و تراش خورده از افغانستان و مناطق قبیلهای نیز به فروش میرسد.
فرصتهای سرمایهگذاری برای ایرانیان:
۱. واردات سنگ خام با قیمت پایین و فرآوری در ایران: سرمایهگذاران ایرانی میتوانند سنگهای خام با کیفیت را از معدنداران محلی در پیشاور خریداری کرده و پس از تراش و پرداخت در ایران (که دارای نیروی کار ماهر در این حوزه است)، با ارزش افزوده بالا به بازارهای داخلی یا صادرات عرضه کنند. حاشیه سود در این زنجیره به ۵۰ تا ۸۰ درصد میرسد.
۲. شراکت در واحدهای تراش و برش در پیشاور: ایجاد یک کارگاه کوچک تا متوسط تراش سنگ در حومه پیشاور با استفاده از نیروی کار ارزان و ماهر محلی (که نسلها در این کار تجربه دارند) و با مدیریت ایرانی (بازاریابی و فروش در ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس) یک مدل تجاری بسیار موفق است.
۳. صادرات سنگهای تراش خورده به بازارهای هدف: با توجه به روابط خوب ایران و پاکستان، میتوان از توافقات ترجیحی تعرفهای برای صادرات مجدد سنگهای تراش خورده به کشورهای ثالث مانند ترکیه، چین و امارات بهره برد.
۴. خرید و فروش زمرد سوات و زمرد آفریدی: زمردهای سبز و شفاف منطقه سوات و مناطق قبیلهای آفریدی در بازارهای جهانی قیمت بالایی دارند و تجار ایرانی با ارتباط مستقیم با معدنداران میتوانند حلقه واسط را حذف کنند.
برای ورود به این بازار، پیشنهاد میشود ابتدا با یک وکیل محلی (که به زبان فارسی دری آشنایی دارد) در پیشاور شرکت بازرگانی به ثبت برسانید و سپس با استفاده از معرفینامه سفارت جمهوری اسلامی ایران در اسلامآباد (که دارای بخش بازرگانی است) با رئیس اتحادیه سنگهای قیمتی پیشاور دیدار کنید. همتایان پاکستانی بسیار به همکاری با ایرانیان علاقهمند هستند و اغلب مدیران بازار سنگ پیشاور با شاعران و بازرگانان ایرانی سابقه دوستی دیرینه دارند. همچنین باید توجه داشت که حمل و نقل سنگهای قیمتی از طریق گذرگاه مرزی تفتان (زاهدان-پیشاور) یا از طریق هوایی (کراچی-دبی-ایران) انجام میشود. هزینه حمل و نقل نسبت به ارزش سنگها ناچیز است. برای احتیاط، توصیه میشود با یک متخصص گوهرشناس همراه شوید تا کیفیت سنگها قبل از خرید ارزیابی شود. سرمایه اولیه مورد نیاز برای واردات سنگ خام میتواند از ۱۰ هزار دلار شروع شود و بازار پیشاور به دلیل سنتی بودن، امکان خرید اعتباری با معرفی یکی از بازرگانان معتمد را نیز فراهم میکند. با توجه به افزایش تقاضا برای سنگهای قیمتی طبیعی در بازار ایران و جهان، سرمایهگذاری در این بخش در پیشاور یک فرصت طلایی و کمنظیر برای بازرگانان ایرانی محسوب میشود.