پیشگفتار
درک ساختار کابینهٔ پاکستان برای تاجران، سرمایهگذاران، گردشگران، محققان و تمامی علاقهمندان به این کشور، نقشی حیاتی در تسهیل تعاملات مؤثر و پرهیز از سوءتفاهمهای اداری ایفا میکند. از آنجا که نظام وزارتخانهها، سلسلهمراتب تصمیمگیری و نحوهٔ توزیع اختیارات در کابینهٔ پاکستان با ساختار کابینهٔ جمهوری اسلامی ایران تفاوتهای چشمگیری دارد (برای نمونه، تفکیک مسئولیتهای حوزههایی همچون «مواصلات»، «امور دریایی» و «برنامهریزی توسعه»)، ناآشنایی با این تفاوتها گاه به ایجاد گرههای ناخواسته، طولانی شدن فرایندهای اخذ مجوز و تأخیر در پروژههای مشترک تجاری، علمی یا فرهنگی میانجامد. با این حال، کسب آگاهی اجمالی از کارکرد هر وزارتخانه و تشخیص مرجع دقیق انجام هر کار، میتواند تا حد زیادی از بروز چنین موانعی پیشگیری کرده و زمینه را برای همکاریهای روانتر و پربارتر میان دو کشور هموار سازد.
نظام حکومتی و ساختار کلی کابینه
پاکستان یک جمهوری فدرال پارلمانی است که نظام سیاسی آن بر پایه قانون اساسی مصوب سال ۱۹۷۳ میلادی بنا شده است. در این نظام، قدرت اجرایی در دست نخستوزیر ( وزیراعظم ) و کابینهای است که وی رهبری آن را بر عهده دارد. رئیسجمهور ( صدرِ پاکستان ) مقام تشریفاتی است و نقش اجرایی محدودی دارد. مجلس قانونگذاری پاکستان دو مجلسه است و از مجلس ملی (قومی اسمبلی — قومی اسمبلی) به عنوان مجلس پایین و سنا ( سینیٹ ) به عنوان مجلس بالا تشکیل شده است. نخستوزیر باید اعتماد اکثریت اعضای مجلس ملی را داشته باشد و اعضای کابینه نیز باید از میان اعضای پارلمان انتخاب شوند، هرچند که افراد غیرپارلمانی نیز گاهی در قالب دستیار ویژه نخستوزیر به کابینه راه مییابند. کابینه فدرال پاکستان در حال حاضر از سی و سه وزارتخانه اصلی تشکیل شده که هر یک دارای یک یا چند بخش مستقل هستند.
دبیرخانه کابینه و پنج بخش آن
دبیرخانه کابینه ( کابینہ ڈویژن ) مرکزیترین نهاد هماهنگکننده دولت فدرال است که زیر نظر مستقیم نخستوزیر اداره میشود. این دبیرخانه از پنج بخش مستقل تشکیل شده که هر یک وظایف حیاتی و کاملاً متمایزی دارند.
بخش امور کابینه (کابینہ ڈویژن)
این بخش مسئول مدیریت کلی و اداری کابینه فدرال است. هماهنگی جلسات کابینه، تنظیم دستور جلسات، ابلاغ مصوبات کابینه به وزارتخانهها، نگهداری اسناد و مکاتبات رسمی و نظارت بر اجرای تصمیمات کابینه از وظایف اصلی این بخش است. از نظر سیاسی، این بخش اهمیت فوقالعادهای دارد زیرا کنترل جریان اطلاعات میان وزارتخانهها و نخستوزیر را در اختیار دارد.
بخش هوانوردی (ایوی ایشن ڈویژن )
این بخش مسئول تنظیمگری، ترویج و نظارت بر عملیات هوانوردی غیرنظامی در کشور است. ساخت و توسعه زیرساختهای فرودگاهی، صدور مجوز برای شرکتهای هواپیمایی داخلی و خارجی، تعیین استانداردهای ایمنی پرواز و مدیریت شرکت هواپیمایی ملی پاکستان از وظایف این بخش است. از آنجا که شرکت هواپیمایی ملی پاکستان سالهاست با زیاندهی سنگین دست و پنجه نرم میکند، این بخش همواره در کانون بحثهای سیاسی قرار داشته است.
بخش امور استخدامی ( اسٹیبلشمنٹ ڈویژن )
این بخش مسئول تدوین و اجرای سیاستهای استخدامی برای کارمندان دولت فدرال است. انتصاب، انتقال، ترفیع و بازنشستگی مقامات ارشد اداری، مدیریت سیستم درجهبندی کارمندان دولت و نظارت بر حسن اجرای مقررات خدمات کشوری از جمله وظایف این بخش است. کنترل این بخش یعنی کنترل ماشین بوروکراسی کشور و به همین دلیل از نظر سیاسی بسیار حساس است.
بخش امنیت ملی ( قومی سلامتی ڈویژن )
این بخش مسئول برنامهریزی راهبردی در حوزه امنیت ملی، هماهنگی میان نهادهای مختلف امنیتی و تدوین چارچوب راهبرد امنیت ملی کشور است. این بخش با شورای امنیت ملی که نخستوزیر ریاست آن را دارد هماهنگی نزدیکی دارد و در تصمیمگیریهای کلان دفاعی و امنیتی نقش محوری دارد.
بخش کاهش فقر و تأمین اجتماعی (غربت کا خاتمہ اور سماجی تحفظ ڈویژن)
هدف این بخش ایجاد یک شبکه جامع حمایت اجتماعی برای قشرهای آسیبپذیر است. برنامه حمایت درآمدی بینظیر که بزرگترین برنامه کمک نقدی به خانوارهای فقیر است، بنیاد بیتالمال پاکستان و صندوق کاهش فقر همگی زیر نظر این بخش فعالیت میکنند. از نظر سیاسی، این برنامهها ابزار قدرتمندی برای جلب رأی فقرا بوده و هر دولتی که به قدرت رسیده سعی کرده آن را گسترش دهد.
کمیسیون آموزش عالی پاکستان
کمیسیون آموزش عالی پاکستان (Higher Education Commission)، که به اختصار «اچایسی» (HEC) نامیده میشود که از جایگاهی خودمختار برخوردار است، عالیترین نهاد حاکمیتی، تأمینکنندهٔ اعتبار و تسهیلگر اصلی نظام آموزش عالی در این کشور است. این نهاد در سال ۲۰۰۲ با هدفِ بنیادینِ جایگزینیِ نظام سنتیِ «کمیسیون کمکهای مالی دانشگاهها» و تبدیلِ پاکستان از یک اقتصادِ وابسته به کشاورزی به یک اقتصادِ دانشبنیان پا به عرصهٔ وجود نهاد. نقش محوری این کمیسیون، «تسهیل رشدِ اقتصادی-اجتماعیِ پاکستان» از طریقِ توانمندسازیِ نهادهای آموزش عالی تعریف شده است. برای تحقق این هدف، اچایسی وظایف گستردهای از جمله سیاستگذاری کلان، تأمین مالی، نظارت بر کفیت، اعتباربخشی به مؤسسات و برنامههای درسی، و صدور گواهینامههای تحصیلی را بر عهده دارد. نفوذ این نهاد فراتر از دانشگاههای دولتی است و نظام آموزش عالی در بخش خصوصی را نیز کاملاً در بر میگیرد. کمیسیون آموزش عالی پاکستان با اعطای هزاران بورس تحصیلی در داخل و خارج از کشور، نقشی کلیدی در تولید انبوهِ نیروی انسانی متخصص (پزشکان، مهندسان و متخصصان فناوری اطلاعات) ایفا کرده است.
سازمانهای اطلاعاتی پاکستان
پاکستان برخلاف بسیاری از کشورها، وزارت مستقلی با عنوان «وزارت اطلاعات» به شکل رسمی ندارد، بلکه فعالیتهای اطلاعاتی از طریق چند نهاد موازی و قدرتمند انجام میشود که مهمترین آنها سازمان اطلاعات بینسرویسی (آی اس آی — انٹر سروسز انٹیلی جنس) است. این سازمان که زیر نظر فرماندهی ارتش اداره میشود، قدرتمندترین نهاد اطلاعاتی کشور و به گفته بسیاری از تحلیلگران، یکی از مؤثرترین سازمانهای اطلاعاتی در جهان است. در کنار آن، سازمان اطلاعات نظامی (ام آی — ملٹری انٹیلی جنس) که مختص اطلاعات درون ارتش است و اداره اطلاعات و تحقیقات (آی بی — انٹیلی جنس بیورو) که تنها نهاد اطلاعاتی غیرنظامی و زیر نظر وزارت کشور است، مجموعه اطلاعاتی کشور را تشکیل میدهند. اداره اطلاعات و تحقیقات از نظر رسمی زیر نظر دولت منتخب قرار دارد .
وزارت کشور
وزارت کشور ( وزارتِ داخلہ ) مسئول امنیت داخلی، مدیریت مرزها، اداره پلیس فدرال، مقابله با تروریسم، امور مهاجرت و پناهندگی و صدور مدارک هویتی فدرال است. آژانس تحقیقات فدرال که معادل پلیس آگاهی فدرال است، مدیریت مرزی و صادرات گذرنامه همگی زیر نظر این وزارتخانه هستند. پاکستان در دهههای گذشته با حملات تروریستی سنگینی روبرو شده که جمعاً دهها هزار نفر کشته داده و این موضوع این وزارتخانه را به یکی از مهمترین نهادهای اجرایی تبدیل کرده است. مدیریت میلیونها پناهنده افغان که در طول چهل سال گذشته در خاک پاکستان سکونت داشتهاند نیز از وظایف حساس این وزارتخانه است.
وزارت امور خارجه
وزارت امور خارجه ( وزارتِ خارجہ ) یکی از مهمترین و حساسترین وزارتخانههای پاکستان است. این کشور در یکی از پیچیدهترین محیطهای ژئوپولیتیک جهان قرار دارد و با دو قدرت هستهای یعنی هند و چین مرز مشترک دارد. این وزارتخانه مسئول اداره روابط دیپلماتیک با تمام کشورهای جهان، مذاکره و انعقاد معاهدات بینالمللی، مدیریت شبکه سفارتخانهها و کنسولگریهای پاکستان در خارج از کشور، حمایت از حقوق اتباع پاکستانی مقیم خارج و هماهنگی با سازمانهای بینالمللی از جمله سازمان ملل است. پنج محور اصلی سیاست خارجی پاکستان عبارتاند از: رابطه با هند که به دلیل موضوع کشمیر همواره پرتنش بوده، رابطه راهبردی با چین که در قالب کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان تعمیق یافته، رابطه با آمریکا که میان همکاری و تنش در نوسان است، رابطه با افغانستان که به دلیل مرز طولانی مشترک و موضوع طالبان بسیار پیچیده است، و رابطه با کشورهای عرب حوزه خلیج فارس که دهها میلیارد دلار رمیتنس از آن سو به پاکستان سرازیر میشود.
وزارت دفاع
وزارت دفاع ( وزارتِ دفاع ) از نظر رسمی مسئول سیاستگذاری در حوزه امنیت ملی، تأمین بودجه و تجهیزات برای سه نیروی مسلح یعنی ارتش زمینی، نیروی هوایی و نیروی دریایی، هماهنگی میان آنها و نظارت بر خریدهای نظامی است.
وزارت تولیدات دفاعی
وزارت تولیدات دفاعی ( وزارتِ دفاعی پیداوار ) یک وزارتخانه جداگانه از وزارت دفاع است که مسئولیت توسعه صنعت دفاعی داخلی را بر عهده دارد. هدف اصلی این وزارتخانه کاهش وابستگی پاکستان به واردات تسلیحات از خارج و ایجاد یک صنعت دفاعی خودکفا از طریق مشارکت بخش عمومی و خصوصی است. کارخانههای اسلحهسازی واه، مجموعه صنایع هوانوردی کامره، شرکتهای ساخت کشتیهای نظامی و سایر صنایع دفاعی دولتی زیر نظر این وزارتخانه فعالیت میکنند. پاکستان در سالهای اخیر تلاش کرده تانکها، هواپیماهای رزمی و کشتیهای نظامی را به صورت مشترک با کشورهایی چون چین و ترکیه طراحی و تولید کند.
وزارت دارایی و درآمد
وزارت دارایی و درآمد (وزارتِ خزانہ و محاصل ) از قدرتمندترین وزارتخانههای پاکستان است و دو بخش مستقل دارد. بخش دارایی مسئول تهیه بودجه سالانه، مدیریت بدهیهای خارجی، سیاستگذاری پولی و هماهنگی با صندوق بینالمللی پول، بانک جهانی و سایر نهادهای مالی بینالمللی است. بخش درآمد مسئول نظارت بر سازمان درآمدهای فدرال است که تنها نهاد جمعآوری مالیات در سطح ملی محسوب میشود. پاکستان با یکی از پایینترین نرخهای مشارکت مالیاتی در میان کشورهای در حال توسعه روبروست؛ نسبت درآمد مالیاتی به تولید ناخالص داخلی کشور در حدود نه تا ده درصد است که بسیار پایینتر از میانگین کشورهای همسطح است. این ضعف ساختاری باعث شده که دولتهای متعاقب برای تأمین هزینههای خود به وامهای خارجی وابسته باشند.
وزارت امور اقتصادی
وزارت امور اقتصادی ( وزارتِ اقتصادی امور) نهادی است که مسئولیت تشخیص نیازها، برنامهریزی و مذاکره در مورد شرایط دریافت کمکهای اقتصادی خارجی از دولتهای بیگانه و سازمانهای بینالمللی را بر عهده دارد. این وزارتخانه واسطه رسمی میان دولت پاکستان و وامدهندگان بینالمللی است و همه توافقات مربوط به وامهای توسعهای، کمکهای بلاعوض و سرمایهگذاریهای خارجی از طریق آن پردازش میشود. همچنین مدیریت پروژههای توسعهای که با تأمین مالی خارجی اجرا میشوند و گزارشدهی به نهادهای بینالمللی درباره نحوه مصرف وامها از وظایف این وزارتخانه است. از نظر سیاسی، این وزارتخانه در دورههای بحران اقتصادی نقشی محوری پیدا میکند زیرا مذاکرات با صندوق بینالمللی پول و دریافت وامهای اضطراری از طریق آن انجام میشود.
وزارت انرژی
وزارت انرژی ( وزارتِ توانائی ) در سال ۲۰۱۷ میلادی با ادغام دو وزارتخانه سابق تشکیل شد و دارای دو بخش مستقل است. بخش برق مسئول سیاستگذاری در حوزه تولید، انتقال و توزیع برق است و بر شرکتهای بزرگ دولتی تولید برق، شبکه ملی انتقال برق و شرکتهای توزیع برق در استانهای مختلف نظارت دارد. بخش نفت و گاز مسئول تأمین، واردات، قیمتگذاری و توزیع نفت، گاز طبیعی و مشتقات نفتی در سراسر کشور است. پاکستان با بحران جدی قطعی برق روبروست که در اوج آن روزانه تا دوازده ساعت برق قطع بوده است. دلایل اصلی این بحران عبارتاند از: بدهیهای انباشته میان شرکتهای توزیع برق و شرکتهای تولیدکننده که «چرخه بدهی انرژی» نامیده میشود، ظرفیت تولید نصبشده اضافی که پاکستان هر ماه مجبور است بدون استفاده از آن هزینههایش را بپردازد، قراردادهای ناعادلانهای که دولتهای گذشته با شرکتهای تولید برق بستهاند و زیرساختهای فرسوده شبکه توزیع.
وزارت بازرگانی
وزارت بازرگانی ( وزارتِ تجارت ) مسئول تدوین و اجرای سیاستهای تجاری، افزایش رقابتپذیری صادرات، کاهش موانع تجاری، مذاکره در مورد توافقنامههای تجاری با کشورهای دیگر و دسترسی به بازارهای جهانی برای کالاهای پاکستانی است. پاکستان یکی از کمترین سهمها را در تجارت جهانی دارد و صادرات آن عمدتاً متمرکز بر نساجی و پوشاک است که ارزش افزوده پایینی دارند. تنوعبخشی به سبد صادراتی، توسعه صادرات محصولات فناورانه و کشاورزی و مقابله با قاچاق گسترده کالا از چالشهای اصلی این وزارتخانه است. از نظر سیاسی، عملکرد این وزارتخانه مستقیماً بر تراز تجاری کشور و در نتیجه بر ارزش پول ملی و وضعیت ذخایر ارزی تأثیر میگذارد.
وزارت ارتباطات
وزارت ارتباطات ( وزارتِ مواصلات ) مسئول سیاستگذاری و مدیریت زیرساختهای جادهای است. این وزارتخانه بر شبکه بزرگراههای ملی و آزادراهها نظارت دارد و اداره ملی بزرگراهها که مسئول ساخت و نگهداری جادههای اصلی کشور است زیر نظر آن فعالیت میکند. پاکستان در سالهای اخیر با بهرهمندی از سرمایهگذاری چین در قالب کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان، شبکه آزادراههای خود را توسعه داده است. با این حال، بسیاری از جادههای استانی و روستایی همچنان در وضعیت بدی قرار دارند.
وزارت راهآهن
وزارت راهآهن ( وزارتِ ریلوے ) یک وزارتخانه مستقل است که بر سیستم ریلی پاکستان نظارت میکند. شبکه راهآهن پاکستان یکی از قدیمیترین در آسیا است که از دوران استعمار بریتانیا به ارث رسیده و برای دههها سرمایهگذاری کافی دریافت نکرده است. این وزارتخانه بر شرکت راهآهن پاکستان که یکی از بزرگترین کارفرمایان دولتی کشور است نظارت دارد.
وزارت قانون و دادگستری
وزارت قانون و دادگستری ( وزارتِ قانون و انصاف ) مسئول تدوین قوانین، ارائه مشاوره حقوقی به دولت، پردازش لوایح قانونی قبل از ارائه به پارلمان، نظارت بر سیستم دادگاههای فدرال و انتصاب قضات است. این وزارتخانه نقش واسط میان قوه مجریه و قوه قضاییه را دارد. در پاکستان، قوه قضاییه در دهههای اخیر نقش سیاسی بسیار برجستهای ایفا کرده و برخی نخستوزیران را از قدرت عزل یا به محاکمه کشانده است. دادگاه عالی اسلامآباد که در واقع عالیترین مرجع قضایی در حوزههای مدنی و کیفری است و دادگاه شریعت فدرال که احکام شرعی را بررسی میکند هر دو در ارتباط با این وزارتخانه قرار دارند.
وزارت برنامهریزی، توسعه و ابتکارات ویژه
وزارت برنامهریزی، توسعه و ابتکارات ویژه ( وزارتِ منصوبہ بندی، ترقی و خصوصی اقدامات ) مسئول تدوین برنامههای توسعه میانمدت و بلندمدت کشور، تخصیص بودجه توسعهای به وزارتخانهها و استانها و نظارت بر اجرای برنامههای توسعه ملی است. کمیسیون برنامهریزی پاکستان که متشکل از کارشناسان اقتصادی است زیر نظر این وزارتخانه فعالیت میکند. یکی از مهمترین مسئولیتهای این وزارتخانه، نظارت بر اجرای کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان است که بزرگترین برنامه سرمایهگذاری خارجی در تاریخ پاکستان محسوب میشود و بیش از شصت میلیارد دلار را شامل میشود.
وزارت فناوری اطلاعات و مخابرات
وزارت فناوری اطلاعات و مخابرات (وزارتِ انفارمیشن ٹیکنالوجی اور ٹیلی کمیونیکیشن) مسئول سیاستگذاری در حوزه فناوری اطلاعات، توسعه زیرساخت مخابراتی، تنظیمگری بازار مخابرات و ترویج استفاده از فناوری دیجیتال در دولت و اقتصاد است. اداره نظارت بر مخابرات پاکستان که مجوز شرکتهای تلفن همراه، اینترنت و سایر خدمات مخابراتی را صادر میکند زیر نظر این وزارتخانه است. پاکستان در چند سال اخیر کوشیده تا با جذب سرمایهگذاری در حوزه فناوری اطلاعات، درآمد صادراتی خدمات دیجیتال را افزایش دهد. با این حال، این وزارتخانه از نظر سیاسی با انتقادات جدی روبروست زیرا مسئول اجرای دستورات محدودسازی و قطع اینترنت و شبکههای اجتماعی نیز هست، اقدامی که دولت گاهی به دلایل امنیتی یا سیاسی انجام میدهد.
وزارت اطلاعات و رسانه
وزارت اطلاعات و پخش (وزارتِ اطلاعات و نشریات) مسئول سیاست رسانهای دولت، نظارت بر صداوسیمای ملی، مدیریت خبرگزاری رسمی دولتی پاکستان، ارتباط با رسانههای خارجی و اطلاعرسانی عمومی درباره برنامهها و دستاوردهای دولت است. صداوسیمای ملی پاکستان که یکی از بزرگترین شبکههای رادیو و تلویزیونی دولتی در آسیاست زیر نظر این وزارتخانه قرار دارد. در پاکستان بیش از صد شبکه تلویزیون خصوصی فعالاند که اداره نظارت رسانهای، ارگان مستقل زیر نظر این وزارتخانه، بر آنها نظارت میکند. از نظر سیاسی، این وزارتخانه از ابزارهای اصلی دولت برای شکلدادن به روایت رسمی است .
وزارت علوم و فناوری
وزارت علوم و فناوری ( وزارتِ سائنس اور ٹیکنالوجی) مسئول ترویج تحقیق و توسعه، حمایت از مراکز علمی، هماهنگی میان دانشگاهها و صنعت، سیاستگذاری در حوزه مالکیت معنوی و توسعه اقتصاد دانشبنیان است. کمیسیون علم و فناوری پاکستان، انستیتوی استانداردها و فناوری پاکستان و مرکز فناوری اتمی پاکستان از جمله نهادهایی هستند که ارتباط نزدیکی با این وزارتخانه دارند. با وجود آنکه پاکستان دارای برنامه هستهای نظامی است، بودجه تحقیق و توسعه غیرنظامی آن در مقایسه با کشورهای در حال توسعه دیگر بسیار پایین است و این یکی از نقاط ضعف ساختاری اقتصاد پاکستان محسوب میشود.
وزارت بهداشت ملی
وزارت هماهنگی ملی بهداشت (وزارتِ قومی صحت خدمات، ضوابط اور ہم آہنگی) پس از اصلاح هجدهم قانون اساسی در سال ۲۰۱۰ میلادی که بهداشت را به اختیار استانها واگذار کرد، نقش هماهنگیکننده میان استانها را در حوزه سلامت عمومی بر عهده دارد. این وزارتخانه مسئول سیاستگذاری بهداشتی در سطح ملی، هماهنگی با سازمان بهداشت جهانی، مدیریت بیماریهای فراگیر و واگیردار، نظارت بر واردات داروها و برنامههای واکسیناسیون ملی است. پاکستان یکی از معدود کشورهایی است که هنوز با بیماری فلج اطفال دست و پنجه نرم میکند. سیلهای گسترده سالهای اخیر که بخش بزرگی از کشور را تحت تأثیر قرار داد، فشار فوقالعادهای بر نظام بهداشتی وارد کرد و ریشهکنی بیماریهایی چون وبا، تب تیفوئید و مالاریا را با مشکل مواجه کرد.
وزارت آموزش فدرال، آموزش حرفهای، میراث ملی و فرهنگ
وزارت آموزش فدرال، آموزش حرفهای، میراث ملی و فرهنگ ( وزارتِ وفاقی تعلیم، پیشہ ورانہ تربیت، قومی ورثہ و ثقافت ) دو بخش مستقل دارد. بخش آموزش فدرال مسئول آموزش در مناطق فدرال تحت نظارت مستقیم دولت مرکزی، تعیین چارچوب ملی برنامه درسی، هماهنگی با کمیسیون آموزش عالی و هماهنگی سیاست آموزشی میان استانهاست. بخش میراث ملی و فرهنگ مسئول حفاظت از موزههای ملی، مواقع تاریخی دارای اهمیت ملی، باستانشناسی و توافقات بینالمللی در این حوزه، همچنین اداره آثار زبانی و ادبی ملی است.
وزارت صنایع و تولید
وزارت صنایع و تولید ( وزارتِ صنعت اور پیداوار ) مسئول تدوین استراتژی صنعتی کشور، نظارت بر شرکتهای صنعتی دولتی، جذب سرمایهگذاری در حوزه صنعت، سیاستگذاری درباره نیروی کار خارجی در واحدهای صنعتی و حمایت از صنایع کوچک و متوسط است. شرکت ملی خودروسازی پاکستان، شرکت فولاد پاکستان و سایر بنگاههای صنعتی دولتی زیر نظر این وزارتخانه اداره میشوند که اغلب با زیاندهی مزمن روبرو هستند. از نظر سیاسی، خصوصیسازی این بنگاههای دولتی یا ادامه حمایت از آنها یکی از موضوعات بحثبرانگیز میان جناحهای مختلف سیاسی است.
وزارت خصوصیسازی
وزارت خصوصیسازی ( وزارتِ نجکاری ) مسئول انتقال مالکیت بنگاههای دولتی به بخش خصوصی است. کمیسیون خصوصیسازی پاکستان که زیر نظر این وزارتخانه فعالیت میکند فرایند ارزیابی، مذاکره و فروش بنگاههای دولتی را مدیریت میکند. پاکستان دهها شرکت دولتی زیانده دارد که هر سال مبالغ هنگفتی از بودجه دولتی را میبلعند. فروش این شرکتها به بخش خصوصی همواره با مقاومت سیاسی روبرو بوده زیرا نگرانیهایی درباره از دست رفتن شغل کارگران و کارمندان این شرکتها وجود دارد. از نظر سیاسی، این وزارتخانه اغلب در خط مقدم مذاکرات با صندوق بینالمللی پول قرار میگیرد زیرا خصوصیسازی یکی از شروط اصلی آن صندوق برای اعطای وام است.
وزارت مسکن و ساختمان
وزارت مسکن و ساختمان ( وزارتِ ہاؤسنگ اور تعمیرات ) مسئول سیاستگذاری در حوزه مسکن، ساخت و مدیریت واحدهای مسکونی برای کارمندان دولت فدرال و توسعه زیرساختهای عمومی دولتی است. دو نهاد وابسته به این وزارتخانه یعنی اداره ساختمانهای عمومی و دفتر اموال دولتی مسئول اجرای سیاستهای این وزارتخانه هستند. بنیاد مسکن کارمندان دولت فدرال که پروژههای مسکن یارانهای برای کارمندان دولت میسازد نیز زیر نظر این وزارتخانه است. پاکستان با کمبود جدی مسکن مواجه است و اختلاف میان عرضه و تقاضای واحدهای مسکونی به میلیونها واحد میرسد که این مشکل در شهرهای بزرگ بسیار حادتر است.
وزارت حقوق بشر
وزارت حقوق بشر ( وزارتِ انسانی حقوق ) مسئول ایجاد و تقویت چارچوبهای نهادی برای صیانت از حقوق بشر مطابق با قانون اساسی پاکستان، اعلامیه جهانی حقوق بشر و معاهدات بینالمللی مصوب دولت پاکستان است. این وزارتخانه گزارشهایی درباره وضعیت حقوق بشر در پاکستان به نهادهای بینالمللی ارائه میدهد، از حقوق اقلیتهای مذهبی و قومی حمایت میکند و به شکایات نقض حقوق بشر رسیدگی مینماید. پاکستان در این حوزه با چالشهای جدی از جمله قوانین توهین به مقدسات، وضعیت اقلیتهای مذهبی، خشونت علیه زنان و روبروست . از نظر سیاسی، این وزارتخانه اغلب بین دفاع رسمی از پرونده حقوق بشر در برابر نهادهای بینالمللی و فشارهای داخلی نهادهای امنیتی گیر میکند.
وزارت امنیت غذایی ملی و تحقیقات
وزارت امنیت غذایی ملی و تحقیقات ( وزارتِ قومی غذائی تحفظ اور تحقیق ) مسئول تضمین امنیت غذایی کشور، سیاستگذاری در حوزه کشاورزی در سطح ملی، هماهنگی تحقیقات کشاورزی و هماهنگی میان استانها در امور کشاورزی است. پاکستان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان گندم، پنبه، برنج و نیشکر در جهان است، اما بهرهوری پایین، فقدان سرمایهگذاری در فناوریهای نوین کشاورزی، زیرساختهای ضعیف آبیاری و تغییرات آب و هوایی همچنان چالشهای جدی هستند. سیلهای مرگبار سال ۲۰۲۲ که با خسارتی بیش از سی میلیارد دلار همراه بود، ضربه سنگینی به بخش کشاورزی وارد کرد و امنیت غذایی کشور را به طور جدی تهدید کرد.
وزارت منابع آب
وزارت منابع آب ( وزارتِ آبی وسائل ) مسئول مدیریت منابع آب، سیاستگذاری در حوزه سدسازی، توسعه شبکههای آبیاری و هماهنگی در توزیع آب میان استانهاست. پاکستان از نظر منابع آبی در وضعیت بحرانی قرار دارد. کمبود آب که از دهه پیش رو آغاز شده، جمعیت رو به افزایش و بهرهبرداری بیش از حد از آبهای زیرزمینی معضلاتی هستند که این وزارتخانه با آنها دست و پنجه نرم میکند. ساخت سدهای جدید به ویژه سد دیامر ـ بهاشا که بزرگترین پروژه آبی در تاریخ پاکستان است از اولویتهای این وزارتخانه است. تنش میان استانهای پنجاب، سند، بلوچستان و خیبرپشتونخواه بر سر سهم آب از رودخانهها از چالشهای دیرین این وزارتخانه بوده است.
وزارت دریایی
وزارت دریایی (وزارتِ بحری امور) مسئول سیاستگذاری در حوزه دریانوردی، مدیریت بنادر، توسعه ناوگان تجاری و بهرهبرداری از منابع دریایی است. پاکستان با داشتن ساحلی به طول حدود هزار کیلومتر در دریای عرب و دو بندر بزرگ کراچی و قاسم از اهمیت ژئواستراتژیک بالایی برخوردار است. بندر گوادر در بلوچستان که با سرمایهگذاری چین در حال توسعه است قرار است به یکی از بزرگترین مراکز تجاری و انرژی در منطقه تبدیل شود. این بندر نقطه پایانی کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان است و استراتژیکترین پروژه در حوزه این وزارتخانه محسوب میشود.
وزارت امور مذهبی و هماهنگی بینالادیانی
وزارت امور مذهبی و هماهنگی بینالادیانی (وزارتِ مذہبی امور اور بین المذاہب ہم آہنگی) مسئول سازماندهی امور حج و عمره، اداره اوقاف دینی در سطح فدرال، هماهنگی با نهادهای دینی و ترویج تفاهم میان پیروان ادیان مختلف است. سازماندهی اعزام حج و مدیریت سهمیه حج که هر ساله صدها هزار پاکستانی به مکه مکرمه اعزام میشوند از مهمترین وظایف این وزارتخانه است. از نظر سیاسی، این وزارتخانه در موضوعات حساسی چون مدیریت اختلافات میان مذاهب مختلف اسلامی در پاکستان که گاهی به خشونتهای فرقهای منجر میشود نقشی دشوار دارد.
وزارت امور کشمیر و گلگیت ـ بلتستان
وزارت امور کشمیر و گیلگیت ـ بلتستان (وزارتِ کشمیر امور اور گلگت بلتستان) مسئول اداره روابط میان دولت فدرال و دو منطقه خاص یعنی آزاد کشمیر تحت کنترل پاکستان و سرزمین گیلگیت ـ بلتستان است. این دو منطقه دارای وضعیت حقوقی خاصی هستند و استانهای رسمی پاکستان محسوب نمیشوند. کشمیر موضوع اصلی اختلاف میان پاکستان و هند از زمان استقلال هر دو کشور در سال ۱۹۴۷ بوده و دو جنگ تمامعیار و درگیریهای متعدد بر سر آن رخ داده است. از نظر سیاسی، این وزارتخانه نمادینترین پست کابینه است زیرا حمایت از کشمیر در همه احزاب پاکستانی اجماعیترین موضع سیاسی محسوب میشود.
وزارت امور پاکستانیان مقیم خارج و توسعه منابع انسانی
وزارت امور پاکستانیان مقیم خارج و توسعه منابع انسانی (وزارتِ بیرون ملک پاکستانی اور انسانی وسائل کی ترقی) مسئول رسیدگی به امور بیش از ده میلیون پاکستانی مقیم خارج از کشور، تسهیل انتقال پول توسط آنها به پاکستان، حمایت از حقوق کارگران پاکستانی در کشورهای خارجی و تسهیل صادرات نیروی کار است. پولهای ارسالی پاکستانیهای مقیم خارج که بیشتر در کشورهای خلیج فارس، اروپا و آمریکای شمالی زندگی میکنند سالانه بیش از سی میلیارد دلار است و یکی از مهمترین منابع درآمد ارزی کشور محسوب میشود. از نظر سیاسی، این وزارتخانه نقشی حیاتی در کاهش فشار بر ذخایر ارزی کشور دارد.
وزارت امور پارلمانی
وزارت امور پارلمانی (وزارتِ پارلیمانی امور) مسئول هماهنگی امور دولت در مجلس ملی و سنا، مدیریت تقویم تقنینی دولت، هماهنگی بین وزارتخانهها برای دفاع از لوایح دولتی در پارلمان و جلوگیری از رأی عدم اعتماد است. این وزارتخانه نقشی شبیه به «وزیر روابط با پارلمان» در کشورهای دیگر دارد. در سیاست پر از تنش پاکستان که تغییر دولتها از طریق رأی عدم اعتماد بارها رخ داده، این وزارتخانه نقشی فوقالعاده حساس ایفا میکند زیرا مسئول حفظ ائتلاف حاکم و مدیریت نمایندگان مجلس است.
وزارت تغییرات آب و هوایی
وزارت تغییرات آب و هوایی (وزارتِ موسمیاتی تبدیلی اور ماحولیاتی ہم آہنگی) مسئول یکپارچهسازی سیاستهای مقابله با تغییرات آب و هوایی در همه بخشهای اقتصادی، حفاظت از جنگلها، مدیریت منابع طبیعی و هماهنگی با نهادهای بینالمللی در این زمینه است. پاکستان در عین حال که کمتر از یک درصد از آلودگی گازهای گلخانهای جهانی را تولید میکند، به عنوان یکی از ده کشور آسیبپذیرترین در برابر تغییرات آب و هوایی شناخته میشود. سیل مرگبار سال ۲۰۲۲ که یک سوم خاک پاکستان را زیر آب برد نشان داد که این آسیبپذیری یک تهدید واقعی است نه نظری. برنامه یک میلیارد درخت که با هدف ترمیم جنگلهای تخریبشده اجرا شد یکی از ابتکارات موفق این وزارتخانه بوده است.
وزارت کنترل مواد مخدر
وزارت کنترل مواد مخدر (وزارتِ انسداد منشیات) مسئول مبارزه با کشت، تولید، قاچاق و مصرف مواد مخدر در سطح کشور است. پاکستان به دلیل همجواری با افغانستان که بزرگترین تولیدکننده تریاک و هروئین جهان است در معرض بحران جدی قاچاق و اعتیاد قرار دارد. مصرف مواد مخدر در پاکستان در سالهای اخیر به یک بحران اجتماعی بزرگ تبدیل شده و میلیونها نفر معتاد به انواع مواد هستند. این وزارتخانه با اداره مبارزه با مواد مخدر که نهاد اجرایی آن است برنامههای پیشگیری، درمان و مبارزه با قاچاق را هماهنگ میکند. از نظر سیاسی، همکاری این وزارتخانه با کشورهای همسایه و سازمانهای بینالمللی ضدمواد مخدر اهمیت زیادی دارد.
وزارت ایالات مرزی
وزارت ایالات و مناطق مرزی (وزارتِ ریاستیں اور سرحدی علاقہ جات) که تاریخچهاش به دوران استعمار بازمیگردد، مسئول اداره روابط با مناطق قبیلهنشین و ادغام آنها در ساختار اداری معمول کشور بوده است. پس از اصلاح قانون اساسی در سال ۲۰۱۸ میلادی که مناطق قبیلهای را رسماً به استان خیبرپشتونخواه ضمیمه کرد، کارکرد این وزارتخانه دستخوش تغییر شده است.
وزارت نفر و تولیدات دفاعی و نهادهای موازی قدرت
در کنار وزارتخانههای فوق، باید به نهادهای فرادولتی و موازی که در عمل بخشی از قدرت اجرایی را در اختیار دارند اشاره کرد. شورای امنیت ملی که نخستوزیر ریاست آن را دارد اما فرماندهان ارتش نیز در آن حضور دارند، کمیته اقتصادی هماهنگی که تصمیمات مالی کلان را میگیرد، بانک مرکزی که به صورت مستقل بر سیاست پولی نظارت دارد و کمیسیون انتخابات پاکستان که نهاد مستقل برگزاری انتخابات است همگی بخشی از معماری کلی حکمرانی پاکستان را شکل میدهند که درک آن بدون شناخت آنها ناقص خواهد بود.