بخش کشاورزی پاکستان با سهم ۲۳.۵ درصدی از تولید ناخالص داخلی و اشتغال بیش از ۳۷ درصد نیروی کار، همچنان به عنوان مهمترین بخش اقتصاد این کشور محسوب میشود . این بخش نه تنها تأمینکننده امنیت غذایی برای جمعیت رو به رشد پاکستان است، بلکه مواد اولیه صنایع عظیم نساجی، چرم و فرآوری مواد غذایی را نیز فراهم میکند. با وجود پتانسیلهای عظیم طبیعی، کشاورزی پاکستان با چالشهای ساختاری متعددی از جمله روشهای سنتی کشت، کمبود آب، تغییرات اقلیمی و عدم مکانیزاسیون کافی دستوپنجه نرم میکند . در این گزارش، ابعاد مختلف این بخش حیاتی را از ساختار منطقهای و محصولات اساسی تا چالشها و فرصتهای سرمایهگذاری مورد بررسی قرار میدهیم.
تنوع اقلیمی و مزیتهای منطقهای
پاکستان از تنوع اقلیمی گستردهای برخوردار است که آن را به یکی از کشورهای منحصربهفرد از نظر تنوع محصولات کشاورزی تبدیل کرده است. از کوهستانهای سردسیر شمال تا مناطق گرمسیری جنوب، هر منطقه مزیت نسبی خاص خود را برای تولید محصولات مختلف دارد. استان پنجاب به عنوان قطب اصلی کشاورزی پاکستان، بیشترین سطح زیر کشت گندم، برنج، نیشکر و پنبه را به خود اختصاص داده است. استان سند با برخورداری از خاکهای حاصلخیز دلتای سند، مرکز اصلی تولید برنج و نیشکر است. استان خیبرپختونخوا در تولید میوههای سردسیری مانند سیب، زردآلو و انار تخصص دارد و استان بلوچستان با داشتن باغات وسیع خرما و مرکبات، قطب تولید میوههای گرمسیری محسوب میشود.
سیستم آبیاری سند: میراثی در حال فرسایش
پاکستان دارای بزرگترین سیستم آبیاری دستساخت جهان در حوضه رود سند است که زمانی مایه افتخار این کشور بود. با این حال، به دلیل نگهداری ناکافی، فرسایش کانالها و کاهش شدید سرانه آب قابل دسترس، این سیستم ارزشمند در حال تخریب است . کشاورزان پاکستانی به دلیل عدم دسترسی کافی به آب شیرین کانال، ناچار به استفاده از آبهای زیرزمینی شور هستند که این موضوع به شوری خاک و کاهش حاصلخیزی زمینها دامن میزند . شوری و غرقابی در میلیونها هکتار از زمینهای کشاورزی پاکستان، بهتدریج بهرهوری را کاهش میدهد .
صادرات محصولات کشاورزی: ارقام و روندها
بر اساس گزارش اداره آمار پاکستان، صادرات گروه مواد غذایی در هشت ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به ۳.۳۹۴ میلیارد دلار رسیده است . این رقم نسبت به مدت مشابه سال قبل (۵.۱۷۳ میلیارد دلار) کاهش ۳۴.۳۸ درصدی نشان میدهد که عمدتاً ناشی از کاهش صادرات برنج بوده است. با این حال، برخی زیربخشها رشد مثبتی داشتهاند: صادرات ماهی و محصولات دریایی ۹.۷۰ درصد رشد داشته و به ۲۸۹.۱۶۲ میلیون دلار رسیده است. صادرات میوه ۶.۲۵ درصد افزایش یافته و به ۲۵۱.۹۴۷ میلیون دلار رسیده و صادرات گوشت و فرآوردههای گوشتی با رشد ۹.۳۰ درصدی به ۳۷۰.۱۵۳ میلیون دلار افزایش یافته است .در ادامه به برخی از مهمترین محصولات کشاورزی پاکستان نگاه اجمالی خواهیم دشت:
برنج: طلای سفید در مسیر نزولی
برنج یکی از مهمترین محصولات صادراتی پاکستان است که در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، صادرات آن از مرز ۶ میلیون تن عبور کرد و نزدیک به ۴ میلیارد دلار ارزآوری داشت . در سال مالی ۲۰۲۴-۲۰۲۵ نیز صادرات برنج با حدود ۵.۸ میلیون تن، حدود ۳.۳۵ میلیارد دلار درآمد ارزی ایجاد کرد. با این حال، دادههای هشت ماهه نخست سال مالی جاری نشان میدهد صادرات برنج با کاهش ۳۹.۹۱ درصدی مواجه شده و از ۲.۴۸۳ میلیارد دلار به ۱.۴۹۲ میلیارد دلار رسیده است . برنج باسماتی پاکستان به دلیل عطر و طعم منحصربهفرد خود در بازارهای جهانی شهرت دارد و مشتریان ثابتی در کشورهای حاشیه خلیج فارس، اروپا و آسیای شرقی دارد.
گوشت و فرآوردههای دامی: فرصت بزرگ حلال
صنعت گوشت پاکستان یکی از بخشهای امیدوارکننده کشاورزی این کشور است. صادرات گوشت و فرآوردههای گوشتی در هشت ماهه نخست سال مالی جاری با رشد ۹.۳۰ درصدی به ۳۷۰.۱۵۳ میلیون دلار رسیده است . پاکستان از سه مزیت رقابتی بزرگ در این حوزه برخوردار است: جمعیت عظیم دامی، نیروی کار ماهر و تطابق طبیعی با استانداردهای حلال. با این حال، بهرهوری در این بخش بسیار پایین است. متوسط تولید شیر به ازای هر رأس دام در پاکستان حدود ۱,۸۰۰ تا ۲,۰۰۰ لیتر است، در حالی که کشورهای پیشرو جهان به ۸,۰۰۰ تا ۱۴,۰۰۰ لیتر رسیدهاند. تنها ۱۰ درصد شیر تولیدی در پاکستان فرآوری میشود و حدود ۱۵ درصد تولید شیر به دلیل نبود زنجیره سرد مناسب هدر میرود.
میوهها: گنجینه پنهان صادراتی
بخش میوه پاکستان با رشد ۶.۲۵ درصدی صادرات در هشت ماهه نخست سال مالی جاری، یکی از موفقترین زیربخشهای کشاورزی بوده است . مرکبات (به ویژه کینو)، انبه، سیب، انار، انگور و زردآلو از مهمترین محصولات باغی این کشور هستند. انبه پاکستان که به «شاه میوه» معروف است، به دلیل طعم بینظیر و عطر خاص خود در بازارهای جهانی مشتریان وفاداری دارد. پاکستان یکی از تأمینکنندگان عمده مرکبات برای بازار ایران است و تجارت میوه بین دو کشور در سالهای اخیر گسترش یافته است .
گندم: تأمینکننده اصلی امنیت غذایی
گندم به عنوان قوت غالب مردم پاکستان، از حساسیت استراتژیک ویژهای برخوردار است. با وجود تولید قابل توجه، پاکستان گاهی به واردات گندم نیاز پیدا میکند، زیرا رشد جمعیت و محدودیتهای آبی باعث شده تولید داخلی نتواند به طور کامل پاسخگوی نیاز باشد. عملکرد پایین در واحد سطح که ناشی از استفاده از بذرهای نامرغوب، روشهای آبیاری سنتی و عدم استفاده بهینه از کودهای شیمیایی است، از چالشهای اصلی تولید گندم محسوب میشود .
نیشکر: تولید با بهرهوری پایین
نیشکر یکی دیگر از محصولات اساسی کشاورزی پاکستان است که عمدتاً در استانهای پنجاب و سند کشت میشود. کشت نیشکر در پاکستان با چالشهایی نظیر مصرف بالای آب، کاهش حاصلخیزی خاک در اثر کشت مداوم و قیمتگذاری دستوری مواجه است. با این حال، نمونههای موفق نشان میدهد که با استفاده از روشهای نوین آبیاری میتوان بهرهوری را افزایش داد. برای مثال، کشاورزی به نام غلام حسن در پنجاب با استفاده از تکنیک تبخیرسنجی، تعداد آبیاریها را از ۲۳ به ۲۱ نوبت کاهش داد و در عین حال عملکرد نیشکر را ۱۸ درصد افزایش داد .
پنبه: نبض اقتصاد نساجی در بحران
پنبه ماده اولیه صنعت عظیم نساجی پاکستان است که بخش اعظم صادرات این کشور را تشکیل میدهد. با این حال، تولید پنبه از رکورد ۱۵ میلیون بال در سال ۲۰۱۴-۲۰۱۵ به تنها ۵.۶ میلیون بال در سال گذشته کاهش یافته است. عواملی نظیر تغییرات اقلیمی، حمله آفات به ویژه کرم گلخوار، کاهش انگیزه اقتصادی کشاورزان و رقابت با پنبه ارزانتر وارداتی، از دلایل اصلی این افول نگرانکننده هستند. احیای کشت پنبه به عنوان یک اولویت ملی در دستور کار دولت قرار گرفته است.
سنتی بودن و عدم مکانیزاسیون
یکی از مهمترین موانع توسعه کشاورزی پاکستان، ماهیت سنتی و غیرمکانیزه آن است. اکثریت قریب به اتفاق کشاورزان پاکستانی (حدود ۶۴ درصد از کشتکنندگان نیشکر) جزو دسته کشاورزان خردهپا با زمینهای زیر ۵ هکتار هستند که همچنان از روشهای هزاران ساله برای کشت و کار استفاده میکنند . این روشها شامل استفاده از بذرهای محلی و نامرغوب (به جای بذرهای اصلاح شده و پر بازده)، آبیاری غرقابی (به جای سیستمهای مدرن آبیاری تحت فشار)، و کمبود ماشینآلات کشاورزی است. فروش گسترده بذرهای تأییدنشده در پاکستان مشکل دیگری است که باعث کاهش شدید تولید در محصولاتی مانند ذرت، پیاز و پنبه شده است .
روش آبیاری غرقابی: هدررفت منابع حیاتی
روش سنتی آبیاری غرقابی نه تنها مصرف آب را به شدت افزایش میدهد (بازدهی کمتر از ۴۰ درصد در مقایسه با ۹۰ درصد در سیستم قطرهای)، بلکه باعث شوری خاک، افزایش رشد علفهای هرز و کاهش حاصلخیزی زمین نیز میشود. کشاورزی پاکستان حدود ۸۰ درصد از آب شیرین کشور را مصرف میکند، در حالی که با معرفی سیستمهای آبیاری مدرن میتوان این میزان را به شدت کاهش داد . شوری و غرقابی ناشی از نگهداری نامناسب کانالهای آبیاری، بهتدریج زمینهای قابل کشت را در استان سند از بین میبرد .
تلفات پس از برداشت: هدررفت ۲۰ تا ۴۰ درصدی محصول
یکی از واقعیتهای تلخ کشاورزی پاکستان، تلفات بالای پس از برداشت است که بین ۲۰ تا ۴۰ درصد محصولات را در بر میگیرد . این تلفات نه تنها کشاورزان را از درآمد مشروع خود محروم میکند، بلکه بر مصرفکنندگان و دولت نیز تأثیر منفی میگذارد. کمبود انبارهای استاندارد، نبود زنجیره سرد مناسب و ضعف زیرساختهای حملونقل، از دلایل اصلی این تلفات هستند. برای مثال، در سال ۲۰۲۴ کشاورزان گندم به دلیل کمبود ظرفیت ذخیرهسازی دولتی، مجبور به فروش محصول خود با کمتر از نصف قیمت واقعی شدند .
عدم استفاده از بذرهای اصلاح شده و کودهای نامتعادل
کشت بذرهای تأییدنشده و غیراستاندارد در پاکستان به یک معضل فراگیر تبدیل شده است. حمله قارچی به مزارع پیاز در سند که نیمی از مناطق را برای کشت غیرقابل استفاده کرد و استفاده از بذرهای ذرت تأییدنشده در پنجاب که تولید را به کمتر از نصف کاهش داد، نمونههایی از این مشکل هستند . همچنین، استفاده نامتعادل از کودها – مصرف بیش از حد اوره برای جبران کمبود DAP – باعث کاهش حاصلخیزی خاک و افزایش هزینههای تولید شده است.
بازار کشاورزی پاکستان برای محصولات و تجهیزات ایرانی: فرصتی بینظیر
ظرفیتهای همکاری دوجانبه
بازار نهادههای کشاورزی پاکستان، به ویژه کودهای شیمیایی، سموم دفع آفات، بذرهای اصلاح شده و تجهیزات آبیاری مدرن، فرصتی استثنایی برای محصولات و شرکتهای ایرانی است. امضای تفاهمنامه همکاری بین اتاق بازرگانی کراچی و اتاق بازرگانی قزوین در دسامبر ۲۰۲۵، گام مهمی در جهت گسترش همکاریهای کشاورزی میان دو کشور محسوب میشود . بر اساس این تفاهمنامه، دو طرف در حوزههای کشاورزی و صنایع وابسته از جمله دامپروری، طیور، شیلات، باغداری، توسعه گلخانهها، سردخانهها، اصلاح بذر، مکانیزاسیون کشاورزی، سیستمهای آبیاری، کودها و فرآوری محصولات کشاورزی همکاری خواهند کرد .
فرصت برای شرکتهای دانشبنیان ایرانی
شبکه انتقال فناوری سازمان دیهشت (D-8) در نمایشگاه INOTEX ۲۰۲۵، تفاهمنامه همکاری با مرکز مطالعات پیشرفته کشاورزی و امنیت غذایی پاکستان امضا کرد . این تفاهمنامه با هدف تسهیل تبادل تجربیات و دستاوردها در فناوریهای پیشرفته کشاورزی و امنیت غذایی منعقد شده است. شرکتهای دانشبنیان ایرانی فعال در حوزههای بذرهای مقاوم به خشکی و شوری، سیستمهای آبیاری هوشمند، سموم کمخطر و تجهیزات کشاورزی دقیق (precision farming) میتوانند با حضور در بازار پاکستان، سهم قابل توجهی از این بازار رو به رشد را به دست آورند.
زمینههای خاص سرمایهگذاری
۱. تجهیزات آبیاری مدرن: با توجه به بحران شدید آب در پاکستان و مصرف ۸۰ درصد آب شیرین در بخش کشاورزی، بازار سیستمهای آبیاری قطرهای و بارانی بسیار بزرگ است.
۲. سموم و کودهای کشاورزی: آفات مهم در پاکستان شامل کرم گلخوار پنبه، ساقهخوار برنج، سن گندم، و انواع شتهها و کنهها هستند. محصولات ایرانی از نظر کیفیت، قیمت رقابتی و تطابق با شرایط اقلیمی مشابه، مزیت دارند.
۳. ماشینآلات و تجهیزات کشاورزی: دولت پاکستان پروژه ۹۹۰ میلیون روپیهای برای تقویت مکانیزاسیون کشاورزی و توسعه ماشینآلات بومی تعریف کرده است . این پروژه شامل راهاندازی آزمایشگاه طراحی، کارگاه نمونهسازی و آزمایشگاه تست با فناوریهایی مانند اسکن سهبعدی، طراحی به کمک کامپیوتر (CAD)، و ساخت به کمک کامپیوتر (CAM) است. شرکتهای ایرانی میتوانند در این حوزه مشارکت کنند.
۴. بذرهای اصلاح شده: فروش گسترده بذرهای تأییدنشده در پاکستان، فرصت بزرگی برای شرکتهای ایرانی تولیدکننده بذرهای استاندارد و مقاوم به تنشهای محیطی ایجاد کرده است.
چشمانداز توسعه بخش کشاورزی پاکستان
CPEC 2.0: محور تحول کشاورزی
در فاز دوم کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC 2.0)، کشاورزی به عنوان یکی از محورهای اصلی همکاری تعیین شده است. در کنفرانس سرمایهگذاری کشاورزی پاکستان و چین، ۷۸ تفاهمنامه به ارزش ۴.۵ میلیارد دلار امضا شد . این تفاهمنامهها حوزههایی مانند بذرهای بهتر، آبیاری بهبودیافته، ماشینآلات مدرن، کشاورزی مقاوم به تغییرات اقلیمی، لجستیک قویتر و سرمایهگذاری در فرآوری و صنایع کشاورزی را پوشش میدهند.
برنامه پنجساله مکانیزاسیون هوشمند
وزارت امنیت غذایی و تحقیقات پاکستان پروژه ۹۹۰ میلیون روپیهای با عنوان «ایجاد مرکز مکانیزاسیون کشاورزی دیجیتال و دقیق» را برای اجرا در پنج سال (ژوئن ۲۰۲۶ تا ژوئن ۲۰۳۱) تصویب کرده است . این پروژه از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء، پهپادها و رباتیک در کشاورزی استفاده خواهد کرد. حداقل ۵ نمونه اولیه از ماشینآلات مختلف کشاورزی به صورت بومی طراحی، توسعه و آزمایش خواهند شد و بیش از ۵۰۰ ذینفع شامل کشاورزان، تولیدکنندگان و محققان از برنامههای آموزشی بهرهمند خواهند شد.
اصلاحات مورد نیاز برای تحقق چشمانداز
کارشناسان اقتصادی برای تحول کشاورزی پاکستان، اقدامات زیر را ضروری میدانند :
۱. مدیریت یکپارچه آب: تعمیر کانالهای آبیاری، تشویق بهرهوری آب، تنظیم پمپاژ غیرمجاز آبهای زیرزمینی و سرمایهگذاری در زهکشی.
۲. توسعه کشاورزی مقاوم به اقلیم: معرفی بذرهای مقاوم، کشاورزی حفاظتی، مشاورههای تلفن همراه همراه با بیمه و ذخیرهسازی.
۳. اصلاح سیاستها: تغییر جهت هزینهها به سمت تحقیق و توسعه، تثبیت سیگنالهای تجاری و مدرنسازی بازارها.
۴. تأمین مالی و فناوری برای کشاورزان خردهپا: ارائه خدمات اشتراکی و اعتبارات زنجیره ارزش.
۵. ارتباط کشاورزی با تغذیه: ترویج حبوبات، دانههای روغنی و باغداری در کنار غلات.
فرصتها در دل چالشها
اگر پاکستان بین سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵ قاطعانه عمل کند، تأمین امنیت غذایی تا سال ۲۰۵۰ در دسترس خواهد بود. در غیر این صورت، واردات بحرانی، نابرابری روستایی و سوءتغذیه مزمن به وضعیت عادی تبدیل خواهد شد . کشاورزی پاکستان در چهارراه تاریخی قرار دارد: ادامه روشهای سنتی به معنای تداوم بحران، و پذیرش فناوریهای نوین و اصلاحات ساختاری، مسیر شکوفایی و امنیت غذایی پایدار است. برای سرمایهگذاران و شرکتهای ایرانی، این مقطع تاریخی بهترین فرصت برای حضور در یکی از بزرگترین بازارهای کشاورزی منطقه است.