موقعیت، مساحت و نامآوری
کویته، مرکز ایالت پهناور بلوچستان و یکی از شهرهای استراتژیک جمهوری اسلامی پاکستان است که در شمالغربی این کشور و در نزدیکی مرز با افغانستان واقع شده است. موقعیت جغرافیایی این شهر در درهای زیبا و مرتفع قرار دارد که آن را به «بام پاکستان» معروف کرده است؛ چراکه میانگین ارتفاع آن حدود ۱۶۸۰ متر بالاتر از سطح دریا میباشد که از این نظر، یکی از بلندترین شهرهای بزرگ پاکستان محسوب میشود. مساحت این شهر بهطور تقریبی ۳۵۰۱ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس آخرین سرشماری بیش از یک میلیون نفر برآورد شده است. این شهر از دیرباز به دلیل قرار گرفتن در مسیر راههای باستانی تجاری، به عنوان «دروازه ورود به آسیای میانه» شناخته میشود و نزدیکی آن به گذرگاه بولان که در گذشته اصلیترین مسیر ارتباطی میان شبهقاره و جنوبغرب آسیا بوده، بر اهمیت و اعتبار استراتژیک آن افزوده است. نام «کویته» از واژه پشتون «کوت» به معنای «قلعه» گرفته شده است که اشارهای به موقعیت دژگونه طبیعی این شهر در میان کوهستانهای سر به فلک کشیده دارد.
تراکم و بافت جمعیتی
تراکم جمعیتی در ناحیه کویته حدود ۸۶۰ نفر در هر کیلومتر مربع است، گرچه این رقم در محلههای مرکزی و قدیمی بسیار بیشتر و در حومههای کوهپایهای بهمراتب پایینتر است. بر اساس آمار رسمی سال ۲۰۱۷، ناحیه کویته بیش از ۲ میلیون و ۲۷۵ هزار نفر جمعیت داشته است که حدود ۴۴ درصد از این جمعیت در مناطق شهری زندگی میکنند. ترکیب قومیتی کویته بهشدت متنوع است و اقوام بلوچ، پشتون و هزاره سه گروه اصلی جمعیتی این شهر را تشکیل میدهند. بلوچها عمدتاً در نواحی جنوب و غرب شهر متمرکز شدهاند و پشتونها (به ویژه طوایف کاکر، ختک و آفریدی) بخشهای شرقی و شمالی را در اختیار دارند. جامعه هزاره که عمدتاً در محلات هزارهتاون و خیابان علمدار ساکن هستند، بهعنوان یک بازرگان و صنعتگر ماهر، نقش قابل توجهی در اقتصاد محلی ایفا میکنند. بر پایه گزارشهای دینی سال ۲۰۱۷، بیش از ۹۸٫۵ درصد از جمعیت شهر را مسلمانان تشکیل میدهند و اقلیتهایی از مسیحیان (حدود ۱٫۰۹ درصد) در این شهر زندگی میکنند. نرخ باسوادی در ناحیه کویته حدود ۵۸٫۹ درصد است و این رقم برای مردان ۶۹٫۶ درصد و برای زنان ۴۶٫۸ درصد گزارش شده است.
از تمدن گنداره تا نوسازی پس از زلزله
پیشینه تاریخی کویته به دوران باستان و امپراتوری گنداره بازمیگردد، هرچند این شهر در قرون بعدی بهدلیل حملات و بلایای طبیعی بارها ویران و بازسازی شده است. این منطقه در زمان داریوش هخامنشی بخشی از قلمرو شاهنشاهی ایران بود و سنگنوشتههای کهن در نزدیکی آن، گواه این دیرینگی تاریخی است. در قرن یازدهم میلادی، محمود غزنوی پس از فتح منطقه، آن را بهعنوان پایگاهی برای لشکرکشی به هندوستان مورد استفاده قرار داد. دوران اوج کویته بهعنوان یک مرکز تجاری و نظامی، در زمان امپراتوری گورکانیان هند رقم خورد که مسیرهای تجاری با ایران را از این منطقه میگذراندند. با ورود بریتانیاییها به شبهقاره در سال ۱۸۷۶، آنها به دلیل اهمیت استراتژیک کویته، آن را به یک پادگان نظامی بزرگ تبدیل کردند و تا به امروز نیز این شهر میزبان فرماندهی سپاه دوازدهم ارتش پاکستان است. کویته در سال ۱۹۳۵ با زلزلهای مهیب به بزرگای ۷٫۷ ریشتر مواجه شد که بیش از ۳۵ هزار کشته برجای گذاشت و تقریباً تمامی ساختمانهای قدیمی شهر را ویران ساخت. پس از این فاجعه، بازسازی شهر با الگوهای مدرنتر و مقاوم در برابر زلزله انجام شد. سرانجام در سال ۱۹۴۷، کویته بهعنوان بخشی از پاکستان مستقل، رسماً به مرکز ایالت بلوچستان تبدیل شد و مقر اصلی حکومت ایالتی در این شهر استقرار یافت.
جغرافیا و اقلیم؛ از تابستانهای معتدل تا زمستانی هایی پربرف
کویته در منطقهای کوهستانی و در میان دو رشتهکوه اصلی «کوه چیلتن» و «کوه درد» محصور شده است که منظرهای بدیع و روحنواز به این شهر بخشیده است. مختصات جغرافیایی دقیق این شهر در حدود ۳۰ درجه و ۱۲ دقیقه شمالی و ۶۷ درجه و ۱ دقیقه شرقی قرار دارد و همانگونه که گفته شد، ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۶۸۰ متر است. آب و هوای این شهر بر اساس طبقهبندی اقلیمی کوپن، از نوع نیمهخشک سرد و خشک است. تابستانهای کویته معتدل و دلپذیر است و دمای هوا به ندرت تا ۳۵ درجه سانتیگراد افزایش مییابد، همین ویژگی آن را به یک مقصد جذاب تابستانی برای ساکنان مناطق گرم جنوب تبدیل کرده است. زمستانهای این شهر بسیار سرد و خشک بوده و دما اغلب به زیر صفر درجه میرسد و بارش سنگین برف، منظره شهر را به یک بوم سپید و بینظیر بدل میکند. بهار کوتاه و پرطراوت و پاییز خنک و همراه با بادهای ملایم است. بارندگی سالانه کویته حدود ۲۶۰ میلیمتر است که بیشتر آن در ماههای زمستان بهشکل برف و باران میبارد. این تنوع اقلیمی و چهارفصل بودن، کویته را به شهری کاملاً متفاوت با دیگر کلانشهرهای پاکستان تبدیل کرده و به دلیل وجود باغهای فراوان میوه در داخل و بیرون از شهر (انواع سیب، زردآلو، آلو و گیلاس)، به «سبد میوه پاکستان» نیز شهرت یافته است.
جاذبههای توریستی؛ از دریاچه حنا تا بازار لیاقت
کویته و حومه آن مملو از جاذبههای گردشگری بکر و دیدنی است که میتواند هر مسافری را مجذوب خود کند. دریاچه حنا در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال شهر و در میان کوههای چیلتن واقع شده است. این دریاچه مصنوعی زیبا با آبهای فیروزهای، درختان کاج سربهفلک کشیده و رستورانهای سنتی، محبوبترین تفرجگاه مردم کویته محسوب میشود و قایقرانی و ماهیگیری در آن بسیار لذتبخش است. پارک ملی هزارگنجی چیلتن یکی از غنیترین ذخیرهگاههای طبیعی پاکستان است که زیستگاه جانوران کمیابی چون «مارخور چیلتن» (بز کوهی نشان ملی پاکستان)، پلنگ برفی، گرگ و گونههای نادر پرندگان به شمار میرود. نام «هزارگنجی» به معنی «هزار گنج» بیانگر باور مردم محلی به وجود گنجینههای باستانی در دل این کوهستان است. بازار لیاقت بزرگترین و قدیمیترین بازار سنتی کویته است که مرکز خرید انواع صنایع دستی، قالیهای دستبافت بلوچی و پشتون، زیورآلات، روسریهای ابریشمی و سوغاتیهای محلی میباشد. موزه باستانشناسی کویته مجموعهای ارزشمند از آثار تمدن گنداره، مجسمههای باستانی، نسخ خطی اسلامی و اسلحههای تاریخی دوران تیموری را در خود جای داده است و یکی از مهمترین مراکز پژوهشی در غرب پاکستان به شمار میرود. باغ شاهی که به سبک باغهای ایرانی و از دوران گورکانیان به جای مانده، با فوارهها، حوضهای جاری و درختان کهنسال، فضایی دلانگیز و آرامشبخش را خلق کرده است.
تقسیمات شهری و محلههای مهم؛ از هزارهتاون تا کانتونمنت
کویته به چندین ناحیه شهرداری و دهها محله با هویت مستقل تقسیم شده است که مهمترین آنها عبارتند از:
- شهرک هزاره (هزارهتاون): این محله وسیع در ناحیه غربی شهر و در دامنه سلسله کوه شمالی چلتن قرار دارد و بیش از چهل هزار خانوار در آن سکونت دارند. هزارهتاون دارای بلاکهای متعدد (بلاک ۱ تا ۳)، بیمارستانها، مدارس، مراکز ورزشی و کتابخانه است و بهطور کلی، مرکز جمعیتی و فرهنگی جامعه هزاره در کویته به شمار میرود.
- منطقه مریآباد و خیابان علمدار: این ناحیه در شرق کویته واقع شده و بهعنوان یکی از قدیمیترین مراکز سکونت هزارهها پس از هجرت به پاکستان شناخته میشود. محلههای فرعی حاجیآباد، سیدآباد، مومنآباد و گلستانتاون در این منطقه قرار دارند و بیش از پنجاه هزار خانوار در آن زندگی میکنند.
- کانتونمنت (چاؤنی): این منطقه در جنوب شرقی شهر واقع شده و در زمان استعمار بریتانیا به عنوان پایگاه نظامی ساخته شد. امروزه نیز مقر فرماندهی ارتش پاکستان در بلوچستان، ساختمانهای قدیمی با معماری استعماری، کلیساها و باشگاههای نظامی در آن قرار دارد.
- جاده سریاب (سریاب روود): یک کریدور تجاری و مسکونی مهم در غرب شهر که بهدلیل استقرار کارخانهجات، انبارها و مراکز عمدهفروشی، شریان اقتصادی شهر محسوب میشود.
- شهرک ماهوارهای (سیٹلائٹ ٹاؤن): این منطقه مسکونی که در دهه ۱۹۶۰ برای اسکان کارمندان دولت ساخته شد، امروزه یکی از پرجمعیتترین محلههای کویته و میزبان مراکز خرید و مدارس متعدد است.
- شهرک جناح (جناح ٹاؤن): یکی از مناطق اعیاننشین و برنامهریزی شده کویته که پس از زلزله ۱۹۳۵ بنا شده است. خیابانبندی منظم، ویلاهای ویلایی بزرگ و مراکز خرید مدرن، این منطقه را به قطب مسکونی طبقه مرفه تبدیل کرده است.
هر یک از این محلهها هویت، فرهنگ و بازار خاص خود را دارند و بازتابی از تنوع اجتماعی و اقتصادی در کویته بزرگ هستند.
موقعیت سیاسی کویته در ایالت بلوچستان و جایگاه منطقهای آن
کویته بهعنوان مرکز ایالت بلوچستان (بزرگترین ایالت پاکستان از نظر قلمرو، با مساحتی حدود ۳۴۷ هزار کیلومتر مربع و کمجمعیتترین ایالت این کشور) نقشی محوری در اداره این منطقه استراتژیک ایفا میکند. بلوچستان از شمال به افغانستان، از غرب به ایران و از جنوب به دریای عرب محدود میشود و به دلیل برخورداری از ذخایر عظیم گاز طبیعی، مس، طلا و انواع سنگهای قیمتی، خزانه پنهان اقتصاد ملی پاکستان به شمار میرود. کویته بهعنوان حلقه اتصال پاکستان به جهان بیرون، از طریق گذرگاههای مرزی «تفتان» (به ایران) و «چمن» (به افغانستان) نقش دروازه تجاری و ترانزیتی منطقه را بر عهده دارد. ساختمان مجلس ایالت بلوچستان، دفتر فرماندار و ستاد فرماندهی سپاه دوازدهم ارتش پاکستان در این شهر قرار دارد. با توجه به موضوعات امنیتی در منطقه، کویته همواره مرکز تصمیمگیریهای سیاسی و امنیتی مهمی در سطح ملی و منطقهای بوده است و دولت پاکستان طی دهههای اخیر پروژههای عظیمی برای توسعه زیرساختهای کویته و بلوچستان در دست اجرا دارد.
راههای دسترسی؛ بزرگراه ملی، گذرگاه تفتان و قطار جعفر اکسپرس
کویته با وجود محصور بودن در میان کوهستانها، از طریق شبکهای از جادهها و خطوط هوایی به سایر نقاط پاکستان و جهان متصل است:
- بزرگراه ملی ان-۲۵ (یا بزرگراه «قلعه سیفالله–کویته–کراچی»): این شاهراه مهم، کویته را از طریق گذرگاه تاریخی بولان به شهر سیبی و از آنجا به ایالت سند و نهایتاً به کلانشهر کراچی متصل میکند.
- بزرگراه ملی ان-۴۰ (یا بزرگراه «کویته–تفتان–زاهدان»): این جاده حیاتی، کویته را از طریق شهر نوشکی به گذرگاه مرزی تفتان و نهایتاً به ایران متصل میسازد و شریان اصلی تجارت پاکستان با ایران و ترکیه محسوب میشود.
- فرودگاه بینالمللی کویته: در فاصله ۸ کیلومتری جنوب مرکز شهر واقع شده و دارای یک باند فرود به طول ۳۶۵۸ متر است. این فرودگاه پروازهای داخلی روزانه به کراچی، لاهور و اسلامآباد و پروازهای بینالمللی به مقاصدی مانند دبی و عربستان سعودی را انجام میدهد.
- ایستگاه راهآهن کویته (کوئٹہ جنکشن): این ایستگاه که در زمان بریتانیا ساخته شده، کویته را از طریق خط راهآهن «بولان» به شهرها و مراکز مهمی متصل میکند. قطار مسافربری روزانه جعفر اکسپرس کویته را به شهر پیشاور متصل مینماید. این قطار مسیری به طول ۱۶۳۲ کیلومتر را در حدود ۳۴ ساعت و ۱۰ دقیقه طی میکند. نخستین سفر این قطار در تاریخ ۱۶ آوریل ۲۰۰۳ انجام شد و به نام میرجعفر خان جمالی، از رهبران برجسته بلوچ و دوست نزدیک بنیانگذار پاکستان نامگذاری شده است.
جزئیات فنی و طراحی شهری
طراحی شهری کویته آمیزهای از شهرسازی ارگانیک قدیمی و برنامهریزی جدید پس از زلزله ۱۹۳۵ است. شهر قدیم کویته پیش از زلزله، دارای کوچههای تنگ و پیچدرپیچ و خانههای خشتی و گلی با حیاطهای مرکزی بود که تقریباً تماما ویران شد. شهر مدرن کویته پس از زلزله توسط مهندسان بریتانیایی با الهام از الگوهای شهرسازی اروپایی و با خیابانهای عریض شبکهای (به عرض ۱۲ تا ۳۰ متر) و تقاطعهای منظم طراحی شد تا در برابر زلزلههای احتمالی مقاومتر باشد. مصالح ساختمانی رایج در کویته شامل آجر قرمز محلی (که به «بریک کویتهای» معروف است)، سنگآهک، سیمان و فولاد است. بیشتر ساختمانهای مسکونی به دلیل آب و هوای کوهستانی و بادهای شدید، حداکثر سه طبقه دارند، اما در محلههای تجاری مرکزی (مانند بازار لیاقت و جاده سریاب)، ساختمانهای ۴ تا ۵ طبقه نیز دیده میشود. یکی از ویژگیهای منحصربهفرد طراحی شهری کویته، بامهای مسطح است که در گذشته بهعنوان فضای جمعآوری آب باران و استراحتگاه شبانه مورد استفاده قرار میگرفت و امروزه نیز بسیاری از خانههای قدیمی این سنت را حفظ کردهاند. دیوارهای سنگی حائل در مناطق کوهپایهای شهر بسیار رایج است و خیابانهای اصلی کویته درختکاری گستردهای از سرو، کاج و چنار دارند.
ساختمانهای مهم و نمادین؛ از مقر فرمانداری تا موزه بلوچستان
علیرغم ویرانیهای ناشی از زلزله ۱۹۳۵، کویته دارای ساختمانهای مهم و نمادین متعددی است که هویت سیاسی، مذهبی و فرهنگی آن را بازتاب میدهند:
- مقر فرمانداری (گورنر ہاؤس): اقامتگاه رسمی فرماندار ایالت بلوچستان و دفتر وی در منطقه کانتونمنت با معماری استعماری و باغهای وسیع قرار دارد.
- مجلس ایالت بلوچستان (پروینشیال اسمبلی): ساختمان مرکز قانونگذاری ایالت، در مرکز شهر و با معماری مدرن-اسلامی احداث شده است.
- موزه بلوچستان : یکی از غنیترین موزههای باستانشناسی در غرب پاکستان که مجموعههایی از تمدن دره سند، مجسمههای بودای گنداره و نسخ خطی اسلامی را به نمایش میگذارد.
- مسجد جامع کویته (جامع مسجد کوئٹہ): بزرگترین مسجد شهر که در سال ۱۹۵۱ میلادی و به سبک معماری اسلامی-مغول ساخته شده است. این مسجد دارای گنبدی سفید و بلند و دو مناره ۵۰ متری است.
- کلیسای سنت ماری (سینٹ میری چرچ): این کلیسای گوتیک که در سال ۱۸۸۷ میلادی در منطقه کانتونمنت ساخته شده است، با برج ناقوس بلند، پنجرههای شیشهرنگی و سقف شیروانی، یادگاری ارزشمند از دوران استعمار به شمار میرود.
- مقبره «میانه حاجی» (میانہ حاجی بابا قبرستان): یک زیارتگاه مقدس و قدیمی منسوب به عارفی صوفی از دوران تیموری که در دامنه کوه چیلتن واقع شده و برای پیران طریقت از جایگاه والایی برخوردار است.
پارکهای مهم و فضاهای سبز
کویته با وجود خشکی نسبی آب و هوا، به دلیل موقعیت کوهستانی و باغهای تاریخی، از پارکها و فضاهای سبز متعددی برخوردار است که هوایی خنک و دلپذیر دارند و محل استراحت و تفریح شهروندان هستند:
- پارک لیاقت (لیاقت پارک): بزرگترین پارک عمومی کویته که در مرکز شهر و در مجاورت بازار لیاقت واقع شده است. چمنهای گسترده، حوضهای فواره، زمین بازی کودکان و آمفیتئاتر روباز، آن را محبوبترین مکان برای برگزاری جشنها و رویدادهای فرهنگی ساخته است.
- پارک اقبال (اقبال پارک): که با نام قدیمی «پارک قائد» نیز شناخته میشود، باغی آرام در منطقه کانتونمنت با درختان کهنسال سرو و کاج است و فضایی ایدهآل برای پیادهروی و آرامش دارد.
- پارک جناح (جناح پارک) در شهرک ماهوارهای: فضای سبز محصور و مجهز به امکانات مدرن ورزشی و تفریحی، که محل گردهمایی خانوادهها در تعطیلات آخر هفته است.
- پارک هزارگنجی (هزارگنجی چیلتن پارک): این پارک ملی در حومه شمالغربی شهر، علاوه بر ارزش زیستمحیطی، دارای مسیرهای کوهنوردی، چشمههای آب گرم و چشماندازهای پانوراما از شهر است و بهشت علاقهمندان به طبیعت و حیات وحش محسوب میشود.
- باغ شاهی : یک باغ تاریخی قدیمی با درختان کهنسال و حوضهای آب جاری که به سبک باغهای ایرانی طرحریزی شده و بهعنوان فضایی سنتی برای گردش خانوادهها شناخته میشود.
فضای اطراف شهر؛ از گذرگاه چمن تا زیارت
اطراف کویته سرشار از جاذبههای طبیعی و فرهنگی است که سفر به این دیار را کامل میکند:
- گذرگاه مرزی چمن (چمن بارڈر): در فاصله ۱۲۳ کیلومتری شمال غربی کویته، این گذرگاه فعال تجاری با افغانستان (ولایت قندهار) است و هر روز شاهد تردد صدها کامیون و مسافر میباشد. بازارچه کوچک مرزی آن، محل خرید و فروش قالیهای افغانی و صنایع دستی است.
- زیارت (زیارت): در فاصله ۱۳۵ کیلومتری شرق کویته، این تفرجگاه کوهستانی با ارتفاع ۲۴۴۰ متر دارای جنگلهای طبیعی و انبوه «ارچ» (سرو کوهی) است که قدمت برخی از درختان آن به بیش از یک هزار و پانصد سال میرسد و بهعنوان میراث طبیعی ملی پاکستان ثبت شده است.
- دره اوراک اورک (اورک ویلی): در فاصله ۲۰ کیلومتری شرق شهر، این دره سرسبز با آبشارهای فصلی، چشمههای آب شیرین و قلههای پوشیده از برف، مقصدی ایدهآل برای کوهنوردی و طبیعتگردی است.
راهنمای سفر برای گردشگران؛ اقامت، ترابری عمومی و امکانات رفاهی
کویته با وجود شرایط خاص امنیتی، برای گردشگرانی که با تورهای معتبر سفر میکنند و احتیاطهای لازم را به عمل میآورند، تجربهای بینظیر از طبیعت بکر و فرهنگ اصیل پشتون و بلوچ ارائه میدهد. بهترین زمان سفر، ماههای بهار (فروردین و اردیبهشت) و پاییز (مهر و آبان) است، هرچند تابستانهای کویته نیز معتدل و دلپذیر میباشد. برای اقامت، هتلهای مرغوبی مانند هتل سرینا کویته در منطقه کانتونمنت با امکانات لوکس، هتل بلوچستان (بلوچستان ہوٹل) در مرکز شهر با قیمت متوسط، و مهمانپذیرهای اقتصادی در نزدیکی بازار لیاقت و جاده سریاب در دسترس هستند. حمل و نقل عمومی درون شهری عمدتاً توسط تاکسیهای سفید و زرد و ریکشاهای سهچرخ موتوری (چینگچی) انجام میشود. کرایهها معمولاً توافقی است و چانهزنی بخشی از فرهنگ حمل و نقل محلی به شمار میرود. اتوبوسهای شهری تندرو سبز نیز به تازگی وارد ناوگان حمل و نقل کویته شدهاند و روزانه به بیش از ۸۰۰۰ مسافر خدمات ارائه میدهند. واحد پول، روپیه پاکستان است و در هتلهای بزرگ و فرودگاه دستگاه خودپرداز و صرافی موجود است. زبانهای پشتو، بلوچی و اردو رایج است، اما برای ارتباط با مقامات و کسبه بازار، زبان اردو کفایت میکند. نکته بسیار مهم: عکاسی از ساختمانهای نظامی، پادگانها و تأسیسات دولتی به شدت ممنوع است و بازدید از برخی مناطق (مانند گذرگاه مرزی چمن) نیاز به مجوز پیشین دارد. از غذاهای محلی کویته میتوان به «سجی» (گوسفند بریان در تنور گلین)، «دمپخت» (خورشت آرامپز گوشت بره)، «خاگینا» (نوعی املت محلی) و «خشیل» (نوشیدنی سنتی برای سرماخوردگی) اشاره کرد.