آیا واشنگتن دیگر پایتخت جهانی نخواهد بود؟ مرکز قدرت نه در آن سوی اقیانوس اطلس، بلکه به منطقهای منتقل خواهد شد که ده هزار سال پیش در آنجا بود. زمانی این مرکزیت از این منطقه به فاصله ده هزار مایل دورتر سفر کرده بود.
جهان جدید کوشید تا جنگها دیگر پیرامون او نباشد، بلکه در فراسوی دریاها، در اروپا، در شهرهای پرجمعیت آسیا یا بیابانهای آفریقا رخ دهد. ما شرقیها و ساکنان آسیا باید سپاسگزار رئیسجمهور آمریکا، و وزیر دفاع متعصب او باشیم که با توهینهایشان، هژمونی جهانی را از کاخ سفید بیرون میرانند. از همه بیشتر مدیون نخستوزیر اسرائیل هستیم که اگر رئیسجمهور آمریکا را گروگان خود نمیساخت، مرکز قدرت هرگز با این سرعت از آن سوی هفت دریا عبور نمیکرد و از اروپا به آسیا نمیرسید.
در سراسر جهان نوعی آگاهی و بیداری عجیب در جریان است. فضایی آمیخته از بیم و امید. هم ترسی ناشناخته وجود دارد و هم نویدی مبهم. پیش از این احساس میشد جهان هم از اندیشه تهی است و هم از رهبری محروم. اما مقاومت پنجاهروزه ایران ثابت کرد که برخی دولتها هم اندیشهمحور و اقتصادی هستند و هم به فناوریهای نوین نظامی مجهز. چهل و هفت سال تحریم نه تنها ایران را فلج نکرده، بلکه آن را پویا و فعال نگه داشته است. در سراسر جهان، گرایش به پژوهش درباره این استقامت و مقاومت ایران شکل گرفته است.
از طریق پخشهای الجزیره با کتابی به نام «تحریمها چگونه کار میکنند: ایران و جنگ اقتصادی» آشنا شدم. فوری نسخه پی دی اف آن را از پسرم «قاسم محمود» در اتاوا خواستم. این مجموعهداستان که به کوشش «نرگس باجغلی»، «ولی نصر»، «جاوید صالح اصفهانی» و «علی واعظ» تدوین شده، به خواننده نشان میدهد که وقتی بر جامعهای تحریمها اعمال میشود، دولتی به بند کشیده میشود و اقتصادی محصور میگردد، آمریکا چه بهایی باید بپردازد.
این تحریمها چگونه حیات ایران را دچار تنگنا کردند و جهان چه هزینهای را متحمل شد. این یک محاصره دائمی است. در حال مرور آن کتاب هستم، به ویژه فصل پایانی با عنوان «محاصره دائمی». این فصل با آمار و حقایق نشان میدهد که آیا پیامدهای این تحریمهای طولانی همان خواهد بود که آمریکا انتظار دارد؟ تأثیرات این حبسهای اقتصادی توأم با رنج بر یک ملت محصور و مردمش چیست؟ یک قرن پیش، ویلسون گفت این تحریمها معادل مطیعسازی و خفه کردن یک ملت است. اما هر چقدر این خفگی دردناک باشد، در یک ملت روحیه مقاومت ایجاد میکند. نتایج آن چیزی نخواهد بود که آمریکا انتظار دارد، بلکه همان خواهد بود که جهان در این مدت طولانی بدان تن داده است.
این جملات از بند پایانی کتاب که در سال ۲۰۲۴ نوشته شده، امروز – آوریل ۲۰۲۶ – حرف به حرف در حال اثبات شدن است. بیش از چهل سال تحریم، نود میلیون ایرانی چگونه زندگی کردن را آموختهاند. فقر و تنگدستی بوده، اما کیفیت آموزش را پایین نیاوردهاند. محدودیتهای واردات، صادرات و سفر جای خود دارد. در زمان آقای احمدینژاد اتفاقاً به نمایشگاه کتابی در تهران رفتیم و دیدیم که چگونه در دانشگاههای ایران سمینارهای [علمی] برگزار میشود و میزبان پژوهشگران و مهمانان خارجی هستند. مسیر پژوهش ادامه دارد. در سال ۲۰۰۸ در یک مؤسسه تحقیقاتی فیلمهایی به ما نشان دادند که ایران نخستین کشور اسلامی است که گوسفندان خود را از طریق سلولهای بنیادی و شبیهسازی خلق کرده است. علما رسماً این کار را مجاز دانستهاند. کمیته اخلاقی محدودیتهایی وضع کرده که چگونه حیوانات متولدشده بدین روش از حیوانات عادی جدا نگهداری شوند. پژوهش در علوم نوین و آموزش در علوم پایه پیشرفت کرده است. حالا که در آوریل ۲۰۲۶ و در جریان آتشبس، ایران با گشودن تنگه هرمز به جهان فرصت نفسکشیدن داده، تمام دنیا بهویژه کشورهای مسلمان باید به جای دوری از ایران، این ۴۵ سال را مورد پژوهش قرار دهند. اقبال به یاد میآید:
مرا طریق امیری نہیں فقیری ہے
خودی نہ بیچ غریبی میں نام پیدا کر
راه من امیری نیست، فقیری است
خودی خودت را نفروش بلکه در این فقر بدنبال بلند کردن نامت باش
پیش از این، دنیا ایران را با فرش ایرانی می شناخت. امروز ایران یعنی موشکهای بالستیک و پهپاد. ما که همواره هراسان بودهایم و وام بر وام میگرفتهایم، اکنون در آستانه چیدن میز مذاکره مجدد میان دو کشور پویا در افق جهانی، یعنی آمریکا و ایران، هستیم. اکنون دیگر نه آمریکا، بلکه ایران برای ما شایسته مطالعه و مشاهده است که چگونه میتوان در میان تحریمها با سربلندی و غیرت زندگی کرد. آیا ما از ایران درس خواهیم گرفت که چگونه میتوان با ۴۵ سال تحریم، همچنان سربلند در برابر بزرگترین قدرت جهان یعنی آمریکا ایستاد و چگونه میتوان خواب اسرائیل بزرگ را نقش بر آب کرد؟
امروز یکشنبه، روز گفتوگو بر سر ناهار با فرزندان، نوادگان، عروسها و دامادهاست. حتماً امروز از آناتولی، دوحه، ریاض و سپاه پاسداران انقلاب صحبت خواهد شد. پدر و مادرها خود را برای پرسشهایی آماده کنند که این روزها با دیدن ویدیوهای اینترنتی، ذهن فرزندانشان را دچار تلاطم کرده است.
احزاب سیاسی ما گرفتار تحریمهای داخلیاند. اگر تحریم جهانی نباشد، تحریم داخلی هست. خداوند متعال پاکستان را از هر نوع منابعی بهرهمند کرده است. از ته دل دعا میکنم که خداوند به افراد بیداری و به مقامات کشور خدمتگذاری عطا کند. ما خانهها و محلههای خود را مستحکم کنیم، آنگاه دولت خودبهخود مستحکم خواهد شد. خیلی خوشحالم که آسیا و آفریقا بیدار شدهاند. و نیز خوشحالم که در غزه، دختران و پسران نوجوان فلسطینی که در فاصلهای کوتاه از بیش از هشتاد هزار قبر عزیزانشان، در خیمهها زندگی میکنند، در همین بیخانمانی هم در حال تربیت شدن هستند تا جهان را با رنجهای فلسطینیان آشنا کنند.
محمود شام