۱. اشتراک دینی: ریشه واحد اسلامی و پیوند عرفانی
مهمترین و عمیقترین وجه اشتراک ایران و پاکستان، دین مبین اسلام است. اگرچه اکثریت ایرانیان پیرو مذهب تشیع و اکثریت پاکستانیها پیرو مذهب تسنن هستند، اما این دو کشور در اصول بنیادین اسلام، عشق به پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، و نیز ارزشهای اخلاقی و معنوی اشتراک کامل دارند. عرفان و تصوف (Tasawwuf) که ریشه در فرهنگ اسلامی-ایرانی دارد، در پاکستان عمیقاً نفوذ کرده است. مزارات عارفان بزرگی مانند حضرت داتا گنج بخش (نویسنده نخستین کتاب عرفانی به نثر فارسی در شبهقاره، «کشف المحجوب») در لاهور و حضرت لعل شهباز قلندر در سیوستان، همواره مورد احترام و زیارت مسلمانان هر دو کشور بوده است. این باورهای مشترک، یک «امت واحد» فرهنگی فراتر از مرزهای مذهبی و سیاسی ساخته است.
۲. اشتراک تمدنی: میراثی کهن و مشترک در هنر و معماری
تمدن ایران و پاکستان در طول قرنها چنان در هم تنیده شده که جداسازی آنها تقریباً غیرممکن است. تمدن بزرگ هخامنشی و سپس ساسانیان، تأثیر مستقیم و عمیقی بر مناطق شرقی ایرانشهر که امروز پاکستان نام دارد، گذاشت. این تأثیر در معماری باستانی تاکسيلا (Taxila) و سند، در سبکهای هنری و حتی در آداب درباری حکومتهای مغول (که ریشه در فرهنگ ایرانی داشتند) به وضوح دیده میشود. جشن نوروز که یک آیین کهن ایرانی است، هنوز هم در مناطق شمال غربی پاکستان (خیبر پختونخوا) و بلوچستان با شکوه خاصی برگزار میشود. همچنین معماری مساجد تاریخی پاکستان، از خطاطی تا کاشیکاری، به شدت متأثر از سبک معماری ایرانی-اسلامی است. این میراث تمدنی مشترک، پاکستان را به «ایران کوچک» در جنوب آسیا تبدیل کرده است.
۳. اشتراک زبانی: فارسی، میراثی که در رگهای اردو جاری است
زبان فارسی عمیقترین و ملموسترین میراث مشترک میان ایران و پاکستان است. جالبترین واقعیت این است که نام «پاکستان» (به معنای سرزمین پاکان) یک واژه کاملاً فارسی است و کل سرود ملی پاکستان به زبان فارسی سروده شده است (تنها با یک کلمه اردو). اما فراتر از این نمادها، زبان اردو (زبان ملی پاکستان) بیش از ۶۰ درصد واژگان خود را مستقیماً از فارسی گرفته و ساختار دستوری آن عمیقاً متأثر از فارسی است. شاعران بزرگ پاکستان مانند علامه اقبال لاهوری (پدر معنوی پاکستان) حدود ۷۰ درصد از اشعار خود را به زبان فارسی سرودهاند. حتی امروزه، زبانهای محلی پاکستان مانند پنجابی، سندی و بلوچی سرشار از واژگان فارسی هستند. این اشتراک زبانی نه تنها یک پیوند تاریخی، بلکه یک پل ارتباطی زنده و فعال میان دو ملت است که ترجمه و ترجمههای متقابل آثار ادبی را بینیاز از واسطه میکند.