چشم انداز کلی صادرات محصولات کشاورزی
بخش کشاورزی پاکستان با سهم حدود ۲۴ درصدی از تولید ناخالص داخلی و اشتغال نزدیک به ۳۸ درصد از نیروی کار، یکی از مهمترین ارکان اقتصاد این کشور محسوب میشود. صادرات محصولات کشاورزی نقش کلیدی در تأمین ارز خارجی، ایجاد اشتغال در مناطق روستایی، و کاهش وابستگی به صادرات سنتی مانند منسوجات ایفا میکند. بر اساس دادههای اداره آمار پاکستان، در هشت ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ (ژوئیه تا فوریه)، گروه مواد غذایی به ارزش ۳.۳۹۴ میلیارد دلار از این کشور صادر شده است . با وجود کاهش کلی صادرات مواد غذایی نسبت به مدت مشابه سال قبل (۵.۱۷۳ میلیارد دلار)، برخی زیربخشها مانند میوه و گوشت رشد مثبتی داشتهاند. در ژانویه ۲۰۲۶، نخستوزیر شهباز شریف در نشست کارگروه بخش خصوصی، تدوین یک استراتژی جامع پنجساله برای افزایش صادرات کشاورزی را به عنوان یک اولویت ملی تعیین کرد و تأکید نمود که اصلاح بخش کشاورزی و آموزش کشاورزان در مورد استانداردهای بینالمللی از اولویتهای اصلی دولت است .
برنج ، موتور محرکه صادرات کشاورزی
برنج بدون شک مهمترین محصول صادراتی کشاورزی پاکستان است و در سالهای اخیر جهش قابل توجهی در رتبه جهانی این کشور ایجاد کرده است. در دسامبر ۲۰۲۵، پاکستان با صادرات ۴۸۹,۰۰۰ تن برنج در یک ماه، از ویتنام پیشی گرفت و به سومین صادرکننده بزرگ برنج جهان (پس از هند و تایلند) تبدیل شد . برنج باسماتی با رشد بیش از ۵۰ درصدی در این ماه، نقش محوری در این موفقیت ایفا کرد . در مارس ۲۰۲۶، مجموع صادرات برنج پاکستان به ۴۳۴,۱۶۵ تن رسید که شامل ۴۹,۱۴۹ تن باسماتی و ۳۸۵,۰۱۶ تن غیرباسماتی بود . بازارهای هدف اصلی برنج پاکستان شامل امارات متحده عربی، چین، تانزانیا، کنیا، ساحل عاج، عربستان سعودی، کشورهای اتحادیه اروپا و بریتانیا، قزاقستان، ازبکستان و مالزی هستند . ایران نیز یکی از مشتریان مهم برنج پاکستان است و در سال مالی ایرانی منتهی به مارس ۲۰۲۶، پاکستان ۵۲۳,۰۰۰ تن برنج به این کشور صادر کرده است .
چالشهای برنج در کنار موفقیتهای جهانی
علیرغم موفقیتهای چشمگیر در سطح جهانی، بخش صادرات برنج پاکستان با چالشهای جدی مواجه است که میتواند مسیر رشد آن را تهدید کند. بر اساس گزارش شورای بینالمللی غلات (IGC) در فوریه ۲۰۲۶، پیشبینی صادرات برنج پاکستان برای سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ حدود ۴.۶ میلیون تن برآورد شده است که نسبت به سال قبل ۱۱.۵ درصد کاهش دارد . این کاهش عمدتاً ناشی از افزایش هزینههای لجستیکی، تأخیر در حمل و نقل، افزایش نرخ حمل دریایی، و هزینههای بالای بیمه به دلیل تنشهای منطقهای است . در ماه مارس ۲۰۲۶، صادرات باسماتی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۱ درصد کاهش داشت و در مجموع ژوئیه تا مارس، باسماتی به ۵۵۸,۲۰۰ تن رسید که ۱۴ درصد کمتر از ۶۵۸,۷۰۰ تن در مدت مشابه سال قبل است . با وجود این کاهش، فعالان صنعت میگویند تقاضا از کشورهای حاشیه خلیج فارس، ایران و اتحادیه اروپا همچنان پایدار است و انتظار میرود مجموع صادرات باسماتی از رقم ۸۰۸,۰۰۰ تن سال گذشته فراتر رود .
بازارهای جدید و تغییر مسیرهای تجاری برنج
یکی از تحولات ساختاری مهم در صادرات برنج پاکستان، تغییر مسیرهای تجاری و گشایش بازارهای جدید در آسیای مرکزی است. بسته شدن مرز افغانستان به عنوان مسیر سنتی ترانزیت کالاهای پاکستانی به آسیای مرکزی، اگرچه در کوتاه مدت مشکلاتی ایجاد کرد، اما در بلندمدت باعث شد صادرکنندگان پاکستانی به سمت مسیرهای مستقیم و رسمیتر حرکت کنند. در دسامبر ۲۰۲۵، صادرات برنج پاکستان به قزاقستان از ۱۷,۰۰۰ تن فراتر رفت که شامل ۱۰,۳۰۰ تن باسماتی بود و صادرات به ازبکستان نیز به ۱۰,۳۸۲ تن رسید . کارشناسان صنعت این تحول را یک «تغییر ساختاری» توصیف میکنند، زیرا پاکستان اکنون به طور مستقیم به کشورهایی مانند قزاقستان، ازبکستان، آذربایجان، ترکمنستان، تاجیکستان و قرقیزستان صادرات دارد . همچنین کاهش ۵۰ درصدی تعرفه واردات برنج توسط ایالات متحده بر روی محصولات هندی، فرصتی برای پاکستان ایجاد کرده است تا سهم خود را در بازار آمریکا افزایش دهد و صادرات به این کشور به تدریج در حال افزایش است . در ایران نیز کمبود ارز خارجی و توقف تخصیص ارز یارانهای برای واردات برنج توسط بانک مرکزی ایران، باعث شده است تجار ایرانی با استفاده از منابع مالی خود اقدام به واردات کنند و این تغییر، به دلیل نزدیکی جغرافیایی، به نفع برنج پاکستان تمام شده است .
مرکبات (کینو) ، پتانسیل بالا، عملکرد پایین
بخش صادرات مرکبات پاکستان، به ویژه پرتقال کینو (که عمدتاً در منطقه سرگودها کشت میشود)، نمونهای بارز از شکاف بین پتانسیل و عملکرد واقعی است. برآوردها نشان میدهد که پتانسیل صادراتی کینو پاکستان بین ۷۰۰,۰۰۰ تا ۸۰۰,۰۰۰ تن در سال است، اما پیشبینی میشود صادرات در فصل ۲۰۲۵-۲۰۲۶ تنها به ۴۰۰,۰۰۰ تا ۴۵۰,۰۰۰ تن برسد . در فصل گذشته (۲۰۲۴-۲۰۲۵)، صادرات کینو به حدود ۳۵۰,۰۰۰ تا ۴۰۰,۰۰۰ تن محدود بود . بازارهای اصلی کینو پاکستان شامل روسیه، اندونزی، امارات متحده عربی، افغانستان، عربستان سعودی و چندین کشور آسیای مرکزی است . با وجود کیفیت خوب محصول امسال در منطقه سرگودها، عوامل ساختاری متعددی مانع از تحقق پتانسیل صادراتی شدهاند که مهمترین آنها هزینههای بالای حمل و نقل، محدودیتهای مرزی، و عدم حمایت مؤثر دولت است .
چالشهای لجستیکی و کاهش قیمت در بازار کینو
صنعت کینو پاکستان در فصل جاری با مشکلات لجستیکی و کاهش شدید قیمت مواجه شده است که هزاران شغل را تهدید میکند. محدودیتهای مرزی در افغانستان و اعتصاب اخیر حملکنندگان کالا، دسترسی به کانتینرهای یخچالدار (ریفر کانتینر) را مختل کرده و منجر به از دست رفتن سفارشهای صادراتی شده است . در نتیجه، قیمت کینو در بازار داخلی به شدت کاهش یافته است: قیمت کینو درشت از ۱۲۰-۱۲۵ روپیه در هر کیلوگرم در ابتدای فصل، در اواسط دسامبر به ۷۵ روپیه کاهش یافت . فیسال چیمه، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کینو و نماینده سابق مجلس پنجاب، هشدار داده است که این وضعیت نه تنها تولیدکنندگان را با ضررهای سنگین مواجه کرده، بلکه به درختان کینو نیز آسیب زده است، زیرا میوهها به موقع برداشت نمیشوند . انبارهای سرد در منطقه سرگودها ۸۰ تا ۹۰ درصد پر شدهاند و میلیونها دلار کینو در معرض فساد قرار دارد. تخمین زده میشود که اگر این بحران ادامه یابد، ضرر تولیدکنندگان به ۸ تا ۱۰ میلیارد روپیه برسد و نزدیک به ۸۰۰,۰۰۰ شغل به خطر بیفتد .
میوه ، رشد پایدار در سایه چالشها
بخش صادرات میوه پاکستان در هشت ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ عملکرد مثبتی داشته و رشد ۶.۲۵ درصدی را به ثبت رسانده است. بر اساس دادههای اداره آمار پاکستان، از ژوئیه تا فوریه ۲۰۲۵-۲۰۲۶، حدود ۴۷۱,۲۶۴ تن میوه تازه به ارزش ۲۵۱.۹۴۷ میلیون دلار صادر شده است که در مقایسه با ۴۶۲,۲۹۲ تن به ارزش ۲۳۷.۱۳۰ میلیون دلار در مدت مشابه سال قبل، افزایش قابل توجهی را نشان میدهد . در ماه فوریه ۲۰۲۶ به تنهایی، ۵۹,۵۰۸ تن میوه به ارزش ۲۶.۹۳۵ میلیون دلار صادر شد که نسبت به فوریه ۲۰۲۵ رشد ۱.۲۴ درصدی داشت . این رشد نشاندهنده بهبود تدریجی کیفیت و بازاریابی محصولات باغی پاکستان است. با این حال، در مقابل، صادرات سبزیجات در همین دوره با کاهش ۴۶.۴۵ درصدی مواجه شده و از ۸۰۳,۸۴۹ تن به ارزش ۲۲۷.۲۲۴ میلیون دلار در سال قبل، به ۴۲۳,۸۴۰ تن به ارزش ۱۲۱.۶۸۱ میلیون دلار کاهش یافته است . این کاهش عمدتاً به عواملی مانند محدودیتهای مرزی و افزایش هزینههای حمل و نقل نسبت داده میشود.
گوشت و فرآوردههای دامی ، رشدی پایدار و امیدوارکننده
صادرات گوشت و فرآوردههای دامی پاکستان یکی از موفقترین بخشهای کشاورزی در سال جاری بوده است. بر اساس آمارهای رسمی، صادرات گوشت و فرآوردههای گوشتی در هشت ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ با رشد ۹.۳۰ درصدی به ۳۷۰.۱۵۳ میلیون دلار رسیده است. پاکستان از سه مزیت رقابتی بزرگ در این حوزه برخوردار است: جمعیت عظیم دامی (بیش از ۲۰۰ میلیون رأس دام سبک و سنگین)، نیروی کار ماهر در زمینه کشتار و فرآوری حلال، و تطابق طبیعی با استانداردهای حلال که این محصولات را برای بازارهای اسلامی بسیار جذاب میکند. بازارهای هدف اصلی گوشت حلال پاکستان شامل کشورهای حاشیه خلیج فارس (عربستان سعودی، امارات، کویت، قطر و عمان)، مالزی، اندونزی و برخی کشورهای آفریقایی هستند. دولت پاکستان با تدوین سیاست جدید صنعت گوشت، در حال سادهسازی فرآیندهای صدور گواهی حلال، بهبود قابلیت ردیابی محصولات، و اطمینان از انطباق با استانداردهای بینالمللی بهداشتی است تا بتواند سهم خود را در بازار جهانی گوشت حلال که ارزش آن بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار تخمین زده میشود، افزایش دهد.
محصولات دریایی ، ظرفیتهای مغفول مانده
بخش شیلات و محصولات دریایی پاکستان با وجود داشتن خط ساحلی طولانی به طول حدود ۱,۰۵۰ کیلومتر در امتداد دریای عرب و منابع آبی غنی، هنوز به پتانسیل واقعی خود نرسیده است. با این حال، صادرات ماهی و محصولات دریایی در هشت ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ رشد ۹.۷۰ درصدی داشته و به ۲۸۹.۱۶۲ میلیون دلار رسیده است. بازارهای هدف اصلی محصولات دریایی پاکستان شامل چین، تایلند، ویتنام، ژاپن، کشورهای حاشیه خلیج فارس، و کشورهای اروپایی هستند. میگو، ماهی تن، ماهی مرکب و خرچنگ از مهمترین اقلام صادراتی این بخش هستند. پاکستان به ویژه یکی از تأمینکنندگان مهم ماهی تن برای بازار ایران است و این همکاری تجاری در سالهای اخیر گسترش یافته است. با این حال، این بخش با چالشهایی نظیر صید بیرویه در فصول تخمریزی، عدم استفاده از روشهای مدرن پرورش آبزیان (آکواکالچر)، کمبود امکانات سردخانهای و فرآوری، و محدودیت در ناوگان صیادی مواجه است. توسعه پرورش میگو در مناطق ساحلی استانهای سند و بلوچستان و پرورش ماهی در قفس از ظرفیتهای توسعه نیافته این بخش است.
گندم ، نوسانات صادراتی در سایه خودکفایی
گندم به عنوان قوت غالب مردم پاکستان و محصول استراتژیک شماره یک، معمولاً در اولویت تأمین نیاز داخلی قرار دارد و صادرات آن تابع نوسانات تولید و ذخایر استراتژیک است. در سالهای اخیر، پاکستان گاهی به دلیل مازاد تولید، اقدام به صادرات گندم کرده و گاهی نیز به دلیل خشکسالی و کاهش تولید، به واردکننده تبدیل شده است. در نشست کارگروه بخش خصوصی در ژانویه ۲۰۲۶، به نخستوزیر گزارش شد که دولت در حال تدوین یک چارچوب اصلاحی برای افزایش عملکرد در هکتار گندم از طریق ارائه بذرهای استاندارد، کودها و سموم با قیمت مناسب و به موقع است . یکی از اهداف اصلی این اصلاحات، ایجاد مازاد پایدار گندم است که امکان صادرات منظم این محصول را فراهم کند. بازارهای هدف بالقوه صادرات گندم پاکستان شامل افغانستان، کشورهای آسیای میانه (به ویژه قزاقستان و ازبکستان که مصرفکنندگان عمده هستند)، و برخی کشورهای آفریقایی میشوند. با این حال، رقابت با روسیه، اوکراین و هند در بازار جهانی گندم، چالش بزرگی برای صادرات گندم پاکستان محسوب میشود.
استراتژی پنجساله دولت برای جهش صادرات کشاورزی
در ژانویه ۲۰۲۶، نخستوزیر شهباز شریف در نشست کارگروه بخش خصوصی، دستور تدوین یک استراتژی جامع پنجساله برای افزایش صادرات کشاورزی را صادر کرد . این استراتژی بر چند محور کلیدی استوار است: نخست، افزایش عملکرد در هکتار محصولات زراعی از طریق ارائه بذرهای استاندارد، کودها و سموم با قیمت مناسب. دوم، توسعه بخش فرآوری محصولات کشاورزی برای تبدیل مواد خام به کالاهای آماده صادرات (ارزش افزوده). سوم، ایجاد یک نظام گواهی (certification regime) برای فرآوری کالاهای کشاورزی که ارزش افزوده آنها را در بازارهای جهانی تضمین کند. چهارم، اصلاح مؤسسات تحقیقاتی برای افزایش بهرهوری محصولات موجود و تشویق کشت محصولات جدید و سودآور متناسب با اقلیم و خاک پاکستان. نخستوزیر همچنین به ابتکار اعزام ۱,۰۰۰ دانشجوی پاکستانی به چین برای آموزش فناوری مدرن کشاورزی به هزینه دولت اشاره کرد و بر لزوم سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه تأکید نمود .
توسعه صادرات ماهیگیری و محصولات باغی در اولویت
در نشست کارگروه بخش خصوصی در ژانویه ۲۰۲۶، نخستوزیر شهباز شریف بر لزوم افزایش صادرات محصولات شیلاتی و باغی (هورتیکالچر) تأکید ویژه کرد . این دو بخش به دلیل ارزش افزوده بالا، اشتغالزایی قابل توجه، و مزیتهای نسبی پاکستان در آنها، به عنوان موتورهای اصلی رشد صادرات کشاورزی در استراتژی پنجساله تعیین شدهاند. در بخش شیلات، تمرکز بر توسعه پرورش میگو در مناطق ساحلی، پرورش ماهی در قفس، و بهبود زیرساختهای سردخانهای و فرآوری است. در بخش باغی، اولویت با افزایش صادرات مرکبات (به ویژه کینو)، انبه (که به دلیل طعم بینظیر در بازارهای جهانی شناخته شده است)، و سایر میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیری است. نخستوزیر همچنین به مسئولان مربوطه دستور داد تا سیاستهای لازم برای تولید روغن نخل (پالم اویل) در امتداد نوار ساحلی کشور را تدوین کنند . این اقدام میتواند وابستگی پاکستان به واردات روغن خوراکی (که سالانه میلیاردها دلار ارز میبرد) را کاهش دهد.
چشمانداز صادرات و بازارهای هدف در افق ۲۰۳۰
با اجرای اصلاحات ساختاری و سرمایهگذاری در بخش کشاورزی، چشمانداز صادرات محصولات کشاورزی پاکستان بسیار امیدوارکننده است. کارشناسان پیشبینی میکنند که با افزایش عملکرد در هکتار، بهبود کیفیت محصولات از طریق بذرهای اصلاح شده، و توسعه صنایع تبدیلی، ارزش صادرات کشاورزی پاکستان میتواند تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۱۵ میلیارد دلار در سال برسد. بازارهای هدف اصلی در این چشمانداز عبارتند از: چین (با توجه به کریدور اقتصادی چین-پاکستان و تقاضای رو به رشد برای مواد غذایی با کیفیت)، کشورهای آسیای مرکزی (قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و قرقیزستان) که از طریق مسیرهای زمینی جدید قابل دسترسی هستند، کشورهای حاشیه خلیج فارس (عربستان سعودی، امارات، کویت، قطر و عمان) که به واردات مواد غذایی وابسته هستند، روسیه و کشورهای اتحادیه اروپا (برای محصولات با ارزش افزوده بالا مانند برنج باسماتی، انبه و میوههای خشک)، و کشورهای آفریقایی (به ویژه تانزانیا، کنیا، ساحل عاج و آفریقای جنوبی) که جمعیت رو به رشد و تقاضای فزاینده برای مواد غذایی دارند. دسترسی به این بازارها از طریق توافقات تجارت آزاد و ترجیحی تسهیل خواهد شد.
فرصتها و تهدیدها در مسیر توسعه صادرات
صادرات محصولات کشاورزی پاکستان در آستانه یک تحول بزرگ قرار دارد، اما تحقق این تحول نیازمند عبور از موانع ساختاری متعددی است. از یک سو، فرصتهای بینظیری وجود دارد: دستاورد پاکستان در تبدیل شدن به سومین صادرکننده بزرگ برنج جهان ، رشد پایدار صادرات میوه و گوشت، گشایش بازارهای جدید در آسیای مرکزی ، حمایت سیاسی در بالاترین سطح ، و پتانسیل عظیم صادرات محصولات باغی و شیلاتی. از سوی دیگر، تهدیدهای جدی نیز وجود دارد: وابستگی شدید به چند محصول محدود (به ویژه برنج)، کاهش ۴۶ درصدی صادرات سبزیجات ، افت ۴۵ درصدی صادرات کینو نسبت به پتانسیل واقعی ، هزینههای بالای لجستیک و حمل و نقل ، محدودیتهای مرزی (به ویژه از طریق افغانستان) ، و نبود زیرساختهای کافی سردخانهای و فرآوری. عبور از این چالشها و استفاده از فرصتها نیازمند سرمایهگذاری گسترده در زیرساختها (به ویژه زنجیره سرد و بنادر)، اصلاح نظام تعرفهها و یارانهها، دیپلماسی اقتصادی فعال برای گشایش بازارهای جدید، و توانمندسازی کشاورزان از طریق آموزش و ترویج است. اگر این اصلاحات با جدیت دنبال شود، پاکستان میتواند جایگاه خود را به عنوان یکی از صادرکنندگان عمده محصولات کشاورزی در جهان تثبیت کند. در غیر این صورت، شکاف بین پتانسیل و عملکرد همچنان باقی خواهد ماند و میلیاردها دلار ارزآوری بالقوه از دست خواهد رفت. نخستوزیر شهباز شریف در جمعبندی نشست کارگروه، بر لزوم تهیه یک نقشه راه عملی، مؤثر و جامع تأکید کرد و آن را در توصیههای اصلاحی دولت گنجاند .