با تشدید تهدیدهای آمریکا در آب های جنوب و خطر مسدود شدن تنگه هرمز، اکنون تمرکز راهبردی ایران به سمت دریای خزر معطوف شده است. این دریاچه بزرگ که پیشتر نقشی مکمل در تجارت خارجی کشور داشت، این روزها به «شاهرگ نجات» اقتصاد ملی بدل شده است.
هادی حقشناس، استاندار گیلان، با اشاره به زیرساختهای ایجادشده طی ۱۵ سال اخیر، اعلام کرد که هماکنون بنادر شمالی کشور ظرفیت تخلیه و بارگیری ۳۰ میلیون تن کالای اساسی را دارند. به گفته وی، مجموع واردات ایران در سال ۱۴۰۴ حدود ۴۲ میلیون تن بوده که از این میان، ۳۱ میلیون تن مربوط به کالاهای ضروری و اساسی است.
حقشناس افزود: در سال ۱۳۸۹، ظرفیت بنادر شمالی ۱۵ میلیون تن بود، اما امروز با تجهیز و توسعه امکانات، این رقم دو برابر شده است. هماکنون بنادر گیلان و مازندران قابلیت بارگیری همزمان ۴۰ فروند کشتی را دارند.
از جمله دستاوردهای مهم زیرساختی میتوان به اتصال بندر انزلی به شبکه ریلی، وصل شدن راهآهن آستارا به آذربایجان، تغییر ریل اینچهبرون به ریل عریض، و ایجاد بندر کاسپین در منطقه آزاد انزلی اشاره کرد. استاندار گیلان تأکید کرد که کریدور خزر قادر است معادل کل کالاهای ضروری وارداتی کشور (۳۰ میلیون تن) را پوشش دهد.
در قلب این تحولات، کریدور بینالمللی حملونقل شمال-جنوب قرار دارد. این مسیر ۷۲۰۰ کیلومتری، هند را از طریق ایران و روسیه به شمال اروپا متصل میکند. کارشناسان معتقدند این کریدور هزینه حمل بار را تا ۳۰ درصد کاهش داده و زمان انتقال کالا از بمبئی به مسکو را از ۴۰ روز به حدود ۲۰ روز میرساند.
نقطه عطف همکاری در این مسیر، توافق ایران و روسیه برای تشکیل «کنسرسیوم مشترک بندری و دریایی» است. هدف این کنسرسیوم، هماهنگی تعرفهها، استفاده مشترک از تأسیسات و توسعه حملونقل ترکیبی است. افزایش حجم مبادلات تجاری از مسیر خزر به بالای ۵ میلیون تن در سال، نخستین هدف این اتحاد لجستیکی است.
روسیه که پس از جنگ اوکراین، مسیرهای سنتی خود در بالتیک و دریای سیاه را ناامن میبیند، اکنون خزر را یک کریدور مقاوم در برابر تحریمها ارزیابی میکند. سه محور اصلی این همافزایی عبارتند از:
۱. توسعه ناوگان: روسیه کشتیهای باری مدرن مانند «ساحل خزر» با ظرفیت ۷۲۰۰ تن را به ناوگان ایران اضافه کرده است. دو طرف قصد دارند تا سال ۲۰۲۶، مسیرهای ایران-روسیه-هند و ایران-روسیه-چین را عملیاتی کنند.
۲. تأمین امنیت: مسکو پیشنهاد برگزاری رزمایشهای دریایی مشترک با حضور ایران، روسیه، قزاقستان و آذربایجان در سال ۲۰۲۶ را مطرح کرده تا امنیت کشتیرانی و تأسیسات اقتصادی در خزر تضمین شود.
۳. پشتیبانی فوری: روسیه صادرات غلات خود به ایران از مسیر خزر را از سر گرفته تا نیازهای لحظهای کشور در شرایط محاصره تأمین شود.
با وجود این فرصتها، مسیر خزر بیچالش نیست. کاهش سطح آب دریای خزر یکی از تهدیدهای طبیعی برای بنادر شمالی محسوب میشود. افزون بر این، حملات هوایی اخیر به تأسیسات دریایی در بندر انزلی، امنیت این منطقه را متأثر کرده و کرملین نیز هرگونه گسترش درگیری به خزر را «به شدت منفی» ارزیابی کرده است. همچنین محدودیتهای قانونی در بخش کشتیرانی و کمبود سرمایهگذاری خارجی، از موانع اصلی تحقق کامل ظرفیتهای خزر هستند.
رویای «محاصرهناپذیری» ایران از راه دریای خزر، به مرحله عملیاتی نزدیک میشود. در صورت تکمیل کریدورهای ریلی، تقویت کنسرسیوم مشترک بندری و تأمین امنیت پایدار، بنادر شمالی میتوانند از یک مسیر جایگزین به شریان اصلی تجارت خارجی ایران تبدیل شده و گره محاصره دریایی در جنوب را بگشایند.