ستون فقرات اقتصاد و معیشت ملی
بخش کشاورزی پاکستان به عنوان یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین بخشهای اقتصاد این کشور، نقشی بیبدیل در تولید ناخالص داخلی، اشتغالزایی، تأمین امنیت غذایی، و تأمین مواد اولیه صنایع تبدیلی ایفا میکند. بر اساس آخرین آمارهای رسمی، سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی پاکستان حدود ۲۴ درصد است و این بخش نزدیک به ۳۸ درصد از نیروی کار کشور را به خود اختصاص داده است . این ارقام نشان میدهد که کشاورزی نه تنها یک فعالیت اقتصادی، بلکه ستون فقرات اقتصاد روستایی و معیشت میلیونها خانواده پاکستانی است. در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶، اقتصاد پاکستان در سه ماهه دوم سال (اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۵) با رشد ۳.۸۹ درصدی مواجه شد که بخش کشاورزی با رشد ۱.۷۶ درصدی سهم قابل توجهی در این رشد داشت . نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف، در مارس ۲۰۲۶ طی نشستی با مسئولان وزارت امنیت ملی غذا و تحقیقات، رسماً اعلام کرد که بخشهای کشاورزی و امنیت غذایی «ستونهای کلیدی اقتصاد کشور» محسوب میشوند و تقویت آنها در اولویت برنامههای دولت قرار دارد .
تأمین امنیت غذایی در برابر رشد جمعیت
یکی از مهمترین ابعاد راهبردی کشاورزی پاکستان، نقش آن در تأمین امنیت غذایی برای جمعیت رو به رشد این کشور است. پاکستان با جمعیتی حدود ۲۵۰ میلیون نفر (پنجمین کشور پرجمعیت جهان) و نرخ رشد جمعیت حدود ۲ درصد در سال، با چالش جدی تأمین غذای کافی و مغذی برای شهروندان خود مواجه است. پیشبینی میشود جمعیت پاکستان تا سال ۲۰۴۷ به حدود ۳۵۰ میلیون نفر برسد . در چنین شرایطی، افزایش تولید محصولات کشاورزی اساسی مانند گندم (به عنوان قوت غالب مردم)، برنج، ذرت، نیشکر و پنبه، به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است. با این حال، آمارها نشان میدهد که نرخ رشد تولید محصولات کلیدی مانند گندم، برنج، پنبه و نیشکر یا راکد مانده و یا در حال کاهش است . این شکاف روزافزون بین تولید و نیاز، زنگ خطری جدی برای امنیت غذایی پاکستان به صدا درآورده است. نخستوزیر شریف در دستورالعمل خود به وزارت امنیت غذایی، بر لزوم تدوین یک نقشه راه استراتژیک برای تقویت امنیت غذایی و توسعه یک سیستم کشاورزی پایدار و رقابتی تأکید کرده است .
: شکاف بهرهوری ، چالش بزرگ پیش رو
علیرغم اهمیت راهبردی کشاورزی، پاکستان با شکاف بهرهوری قابل توجهی در مقایسه با استانداردهای جهانی و حتی منطقهای مواجه است. بر اساس گزارش بانک جهانی، متوسط عملکرد گندم در پاکستان حدود ۳,۲۰۰ کیلوگرم در هکتار است که این رقم حدود ۶۰ درصد پایینتر از پتانسیل ۷,۵۰۰ کیلوگرم در هکتاری است که کشاورزان پیشرو با استفاده از ارقام改良شده به آن دست یافتهاند . در مقایسه بینالمللی، بهرهوری کشاورزی پاکستان به طور قابل توجهی از کشورهای رقیب عقبتر است: ۵۰ درصد پایینتر از مصر، ۲۵ درصد پایینتر از اوکراین، و ۱۰ درصد پایینتر از هند همسایه . در سال ۲۰۲۵، تولید کل غلات پاکستان (شامل گندم، برنج و ذرت) حدود ۴۷.۲۷ میلیون تن بود و عملکرد در هکتار به ۳.۶۳ تن میرسید که این رقم به طور قابل توجهی پایینتر از میانگین جنوب آسیا (۴.۲۹ تن در هکتار) و بسیار دورتر از میانگین کشورهای توسعهیافته (۶.۹۲ تن در هکتار) است . این شکاف بهرهوری عمدتاً ناشی از کیفیت پایین بذرها (تنها ۳۸ درصد بذر گندم از طریق کانالهای رسمی و تأیید شده تأمین میشود)، مدیریت ناکارآمد کود، و استفاده نامناسب از آب است .
گندم ، ستون امنیت غذایی در مسیر اصلاحات
گندم به عنوان قوت غالب مردم پاکستان، از حساسیت راهبردی ویژهای برخوردار است و حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد از کالری دریافتی روزانه شهروندان پاکستانی را تأمین میکند، در حالی که تنها ۱۳ درصد از هزینههای غذایی خانوار را به خود اختصاص میدهد . این وابستگی شدید به یک محصول واحد، نه تنها تنوع غذایی را محدود کرده، بلکه پاکستان را در برابر شوکهای قیمتی و کاهش تولید آسیبپذیر ساخته است. در سه سال گذشته، گندم حدود ۷ درصد از کل واردات مواد غذایی پاکستان را به خود اختصاص داده است . بانک جهانی در مارس ۲۰۲۶ یک چارچوب راهبردی جامع برای مدرنسازی بخش گندم پاکستان ارائه کرد که بر پنج رکن اصلی استوار است: کاهش شکاف بهرهوری، افزایش سرمایهگذاری فدرال و استانی در تحقیق و توسعه، توانمندسازی کشاورزان خردهپا، بهبود هماهنگی نهادی، و گذار از سیستم حمایت از قیمت حداقل به سمت یک سیستم بازارمحور . اصلاحات ساختاری از سال ۲۰۲۴ با توقف تدارکات عمومی در مقیاس بزرگ آغاز شده است و هدف آن تشویق کشاورزان به تنوعبخشی به محصولات با ارزش بالاتر مانند حبوبات و دانههای روغنی است.
برنج ، طلای سفید صادراتی در مسیر کاهش
برنج دومین محصول مهم صادراتی پاکستان است و نقش کلیدی در تأمین ارز خارجی این کشور ایفا میکند. در سال مالی ۲۰۲۵، پاکستان حدود ۵.۸ میلیون تن برنج به ارزش ۳.۳۶ میلیارد دلار صادر کرد . سهم برنج در کل صادرات پاکستان حدود ۱۰.۵ درصد است . برنج باسماتی پاکستان به دلیل عطر و طعم منحصربهفرد خود در بازارهای جهانی (به ویژه در کشورهای حاشیه خلیج فارس، اروپا و آسیای شرقی) مشتریان ثابتی دارد. با این حال، این بخش نیز با چالشهای جدی مواجه است. اعمال مالیات ۲ درصدی بر صادرکنندگان در سال مالی ۲۰۲۵، همراه با کاهش قیمتهای جهانی برنج غیرباسماتی، منجر به کاهش ۳.۷ درصدی حجم صادرات و کاهش ۱۴.۷ درصدی درآمد ارزی شد . رفیق سلیمان، رئیس سابق انجمن صادرکنندگان برنج پاکستان، هشدار داده است که در صورت ادامه این روند، صادرات برنج در سال آینده از ۳.۵ میلیارد دلار فراتر نخواهد رفت . وی بر لزوم بهبود شیوههای کشاورزی، ارائه سموم و بذرهای ارزانقیمت، و رسیدگی به مسائل حفاظت از گیاهان تأکید کرده است.
مرکبات (کینو) ، فرصتهای از دست رفته صادراتی
بخش مرکبات پاکستان، به ویژه کینو (پرتقال کینو)، یکی از محصولات باغی با پتانسیل صادراتی بالاست که متأسفانه نتوانسته است جایگاه واقعی خود را در بازارهای جهانی پیدا کند. پاکستان برای فصل جدید صادرات کینو هدف صادرات ۳۰۰,۰۰۰ تن را تعیین کرده است که انتظار میرود حدود ۱۱۰ میلیون دلار ارزآوری داشته باشد . این در حالی است که پنج سال پیش، پاکستان ۵۵۰,۰۰۰ تن کینو صادر میکرد و این رقم نشاندهنده کاهش ۴۵ درصدی است . واهد احمد، حامی انجمن صادرکنندگان میوه و سبزیجات پاکستان، دلیل اصلی این افول را کمبود سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه و عدم معرفی ارقام مرکبات مقاوم به تغییرات اقلیمی میداند . او هشدار داده است که بدون این اصلاحات، صنعت مرکبات پاکستان خطر از دست دادن مزیت رقابتی خود در بازارهای جهانی را دارد. انجمن برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدتی را به دولت ارائه کرده است که در صورت اجرا میتواند ظرف پنج سال صادرات مرکبات پاکستان را به ۴۰۰ میلیون دلار افزایش دهد . یکی دیگر از موانع مهم صادرات، مشکلات لجستیکی است. با تعلیق تجارت از طریق افغانستان، دسترسی به بازارهای آسیای میانه و روسیه متوقف شده است و صادرکنندگان اکنون مجبور به استفاده از مسیرهای طولانیتر و پرهزینهتر از طریق ایران هستند .
چالشهای ساختاری ، از بذر تا بازار
یکی از عمیقترین و ریشهدارترین چالشهای بخش کشاورزی پاکستان، ماهیت غیررسمی و سنتی سیستم تأمین بذر است. بر اساس گزارش بانک جهانی، تنها ۳۸ درصد از بذر گندم در پاکستان از طریق کانالهای رسمی و تأیید شده تأمین میشود و مابقی از بذرهای نگهداری شده توسط خود کشاورزان با کیفیت متغیر است . فرآیندهای ثبت نام دست و پاگیر و مقررات وارداتی محدودکننده، ورود ارقام با عملکرد بالا را با مانع مواجه کرده است. کیفیت پایین بذر، همراه با مدیریت ناکارآمد کود (از جمله مصرف بیش از حد برخی کودها و کمبود برخی دیگر)، و استفاده نامناسب از آب، سه عامل اصلی شکاف بهرهوری ۶۰ درصدی بین عملکرد فعلی و پتانسیل واقعی هستند . اصلاح محیط نظارتی، ارائه خدمات مشاوره دیجیتال به کشاورزان خردهپا، و بهبود دسترسی به تأمین مالی، از جمله راهکارهای پیشنهادی بانک جهانی برای رفع این موانع ساختاری است .
بحران آب و ضرورت تحول در آبیاری
پاکستان با یکی از شدیدترین بحرانهای آبی در جهان مواجه است و بخش کشاورزی بیش از ۹۰ درصد از منابع آب شیرین کشور را مصرف میکند . آنچه وضعیت را بحرانیتر میکند، تلفات بالای آب در سیستم آبیاری است. برآوردها نشان میدهد که بین ۴۰ تا ۶۰ درصد آب آبیاری پاکستان به دلیل ناکارآمدی در سیستم انتقال (از طریق کانالها) و کاربرد در مزارع هدر میرود . با توجه به خشکسالیهای مکرر و کمبود مزمن آب، آینده کشاورزی پاکستان به پذیرش شیوههای آبیاری پیشرفته، سنسورهای رطوبت خاک، و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی برای توزیع کارآمد آب و حفاظت از منابع وابسته است . نقشه راه استراتژیک نخستوزیر برای کشاورزی و امنیت غذایی، بر پنج رکن استوار است که یکی از مهمترین آنها «بهبود حکمرانی آب و ترویج محصولات مقاوم به اقلیم در اولویت» است . دولت در حال ایجاد شورای ملی غذا و کشاورزی امنیت در تمام واحدهای فدرال است تا هماهنگی سیاستهای آبی و کشاورزی را تسهیل کند .
عقبماندگی مکانیزاسیون و فناوری
یکی از مهمترین موانع افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی پاکستان، نرخ پایین مکانیزاسیون و پذیرش فناوریهای نوین است. بر اساس گزارشهای موجود، تنها ۵ تا ۱۰ درصد از کشاورزان پاکستانی از تجهیزات مکانیکی یا پلتفرمهای دیجیتال برای اطلاعات بازار استفاده میکنند و بیش از ۹۰ درصد کشاورزان همچنان به روشهای سنتی متکی هستند و از روندهای قیمت و دادههای آب و هوایی بیاطلاعاند . کشاورزی مکانیزه با استفاده از کمباینها، بذرکارها، و سیستمهای آبیاری خودکار، میتواند کار دستی را به شدت کاهش دهد، هدررفت نهادهها را کم کند، و کیفیت و عملکرد محصول را افزایش دهد. فناوریهای هوشمند مانند برنامههای کشاورزی دیجیتال، سنسورها، سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS)، و برنامههای پیشبینی آب و هوا و آفات مبتنی بر هوش مصنوعی، هنوز در مراحل اولیه پذیرش توسط اکثر کشاورزان قرار دارند . در سطح جهانی، کشاورزی در حال تبدیل شدن به یک صنعت دادهمحور با استفاده از نقشهبرداری ماهوارهای، آزمایش دیجیتال خاک، و تصاویر پهپاد است. فناوری کشاورزی دیگر یک موضوع راحتی نیست، بلکه یک مسئله بقا است .
سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه ، حلقه مفقوده
یکی از مهمترین عواملی که باعث عقبماندگی کشاورزی پاکستان از رقبای منطقهای شده است، کمبود سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه (R&D) کشاورزی است. واهد احمد، حامی انجمن صادرکنندگان میوه و سبزیجات پاکستان، تأکید کرده است که کاهش صادرات مرکبات (از ۵۵۰,۰۰۰ تن به ۳۰۰,۰۰۰ تن در پنج سال) نتیجه مستقیم کمبود سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه و عدم معرفی ارقام مقاوم به تغییرات اقلیمی است . او خواستار اتخاذ یک استراتژی ملی مرکبات، سرمایهگذاری در تحقیقات، و تسریع سیستمهای آبیاری مدرن برای مقابله با کمبود آب فزاینده شده است . بانک جهانی نیز در نقشه راه مدرنسازی بخش گندم، بر لزوم افزایش سرمایهگذاری فدرال و استانی در تحقیق و توسعه کشاورزی به عنوان یکی از پنج اولویت اصلی تأکید کرده است . معرفی ارقام جدید از مصر، ایالات متحده، مراکش و چین، همراه با ارقام مرکبات کم آببر مانند لیمو، گریپفروت، پرتقال و نارنگی که در سطح جهانی تقاضای بالایی دارند، میتواند افق جدیدی برای صادرات باغی پاکستان بگشاید .
طرح سبز پاکستان ، یک ابتکار ملی تحولآفرین
در پاسخ به چالشهای فزاینده در بخش کشاورزی، دولت پاکستان با همکاری ارتش این کشور، ابتکار ملی «طرح سبز پاکستان» (Green Pakistan Initiative) را به عنوان یک برنامه تحولآفرین برای تضمین امنیت غذایی و افزایش بهرهوری کشاورزی راهاندازی کرده است. در آوریل ۲۰۲۴، کنفرانسی با حضور مقامات بلندپایه دولتی و نظامی از جمله ژنرال سید عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، برگزار شد و در آن ابعاد چندگانه این ابتکار و دستاوردهای قابل توجه آن در مدت کوتاه مورد بررسی قرار گرفت . این ابتکار شامل ایجاد مزارع الگویی (مدل فارم)، طرحهای مدیریت آب، نوآوریهای فناورانه، و مشارکتهای سرمایهگذاری با هدف تضمین امنیت غذایی و افزایش بهرهوری کشاورزی است . وزیران فدرال در این کنفرانس تأکید کردند که «کشاورزی شریان حیاتی پاکستان است» و ابراز امیدواری کردند که طرح سبز پاکستان بهترین شیوههای معاصر را به بخش کشاورزی این کشور وارد کند . فرمانده ارتش پاکستان نیز در سخنرانی خود در این کنفرانس گفت: «پاکستان سرزمینی مبارک با ملتی کوشا و مقاوم است که باید برای توسعه ملی گرد هم آیند» و تأکید کرد که «ارتش پاکستان به ارائه تمام حمایتهای ممکن برای توسعه اقتصادی پاکستان ادامه خواهد داد» .
کریدور اقتصادی چین ، پاکستان (CPEC) و فرصتهای همکاری کشاورزی
فاز دوم کریدور اقتصادی چین-پاکستان (CPEC) فرصتهای بینظیری برای تحول بخش کشاورزی پاکستان از طریق انتقال فناوری، ایجاد مناطق فرآوری کشاورزی، و بهبود زیرساختهای لجستیکی فراهم کرده است. دکتر فتح محمد مری، معاون دانشگاه سند، در یک کنفرانس بینالمللی در فوریه ۲۰۲۶ تأکید کرد که CPEC فقط مجموعای از اتصالات جادهای و پروژههای انرژی نیست، بلکه یک ساختار تحولآفرین است که تابآوری اقتصادی و سیستم غذایی پاکستان را تقویت خواهد کرد . وی گفت: «امنیت غذایی دیگر فقط یک مسئله روستایی نیست، بلکه به یک مؤلفه حیاتی از امنیت ملی تبدیل شده است» . بهبود زیرساختهای جادهای تحت CPEC هزینههای حمل و نقل را کاهش داده و کشاورزان را قادر ساخته است به بازارهای بزرگتر دسترسی پیدا کنند و ضررهای خود را به حداقل برسانند . همکاری با چین در زمینه کشاورزی مکانیزه، توسعه بذر، و تکنیکهای مدرن آبیاری میتواند بهرهوری کشاورزی را به طور قابل توجهی افزایش دهد. دکتر مری همچنین پیشنهاد کرد که مشارکتهای تحقیقاتی بین دانشگاههای پاکستان و چین برای پرداختن به مسائلی مانند توسعه زنجیره ارزش، مناطق خشک، و مدیریت آب گسترش یابد و مناطق ویژه اقتصادی میتوانند به عنوان مراکزی برای فرآوری مواد غذایی و کشاورزی صادراتمحور عمل کنند .
نیروی کار زنان ، نیمی از پتانسیل نادیده گرفته شده
یکی از ابعاد مغفول مانده اما بسیار مهم بخش کشاورزی پاکستان، نقش محوری زنان در تولید و فرآوری محصولات کشاورزی است. آمارها نشان میدهد که زنان بیش از ۶۰ درصد از نیروی کار کشاورزی پاکستان را تشکیل میدهند، با این حال دسترسی محدودی به تأمین مالی یا آموزش دارند . این نابرابری جنسیتی، یک فرصت عظیم برای افزایش بهرهوری را از دست داده است. هر مدلی برای تحول کشاورزی پاکستان نمیتواند زنان کشاورز را نادیده بگیرد و باید فراگیر باشد. توانمندسازی زنان در کشاورزی میتواند تولید را فوراً چند برابر کند . دولت پاکستان در نقشه راه استراتژیک خود، بر بهبود وضعیت تغذیه مردم تأکید کرده و برنامههایی برای ارتقای ارزش غذایی محصولات و ترویج غذاهای زیستتقویت شده (bio-fortified) تدوین کرده است . همچنین یک سیستم اعتبارات کشاورزی و غیرکشاورزی برای بهبود دسترسی کشاورزان به سرمایه در حال راهاندازی است . یکی از ابتکارات جالب توجه، «طرح استفاده از فارغالتحصیلان کشاورزی» (Agri Graduates Utilization Scheme) است که با هدف ترویج تحقیقات کشاورزی راهاندازی شده است .
چشمانداز آینده ، فرصتها در دل چالشها
آینده کشاورزی پاکستان در چهارراه تاریخی قرار دارد. از یک سو، چالشهای جدی مانند شکاف بهرهوری ۶۰ درصدی، بحران آب، عقبماندگی مکانیزاسیون، کمبود سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، و وابستگی شدید به چند محصول محدود، مسیر توسعه را دشوار کرده است. از سوی دیگر، فرصتهای بینظیری نیز وجود دارد: جمعیت جوان و رو به رشد که بازار بزرگی را ایجاد میکند، موقعیت ژئواکونومیک ممتاز در همسایگی چین، هند و کشورهای آسیای میانه، ابتکارات ملی مانند طرح سبز پاکستان، و همکاریهای بینالمللی از طریق CPEC. بانک جهانی پیشبینی کرده است که با اجرای اصلاحات ساختاری، پاکستان میتواند عملکرد گندم را از ۳.۲ تن در هکتار به ۷.۵ تن در هکتار افزایش دهد . دولت هدف رشد ۴.۲ درصدی برای بخش کشاورزی در سال مالی ۲۰۲۶ تعیین کرده است . تحقق این چشمانداز نیازمند عزم ملی، هماهنگی بین استانها، سرمایهگذاری گسترده در تحقیق و توسعه، انتقال فناوری، توانمندسازی کشاورزان خردهپا و زنان، و اصلاحات ساختاری در سیاستهای آب، بذر، و بازار است. اگر این اصلاحات با جدیت دنبال شوند، پاکستان میتواند نه تنها امنیت غذایی خود را تأمین کند، بلکه به یک صادرکننده عمده محصولات کشاورزی در منطقه تبدیل شود. در غیر این صورت، شکاف روزافزون بین تولید و مصرف، پاکستان را به یک واردکننده دائمی مواد غذایی وابسته تبدیل خواهد کرد که تبعات سنگین اقتصادی و امنیتی به دنبال خواهد داشت .