برخلاف تصور رایج که همسایگی اقتصادی دو کشور را به رقابت بر سر بازارها تعبیر میکند، بررسی ساختار تولید و صادرات ایران و پاکستان نشان میدهد که این دو اقتصاد نه رقیب، بلکه مکمل یکدیگرند. به عبارت روشنتر، هر یک از این دو کشور دارای توانمندیهایی است که دیگری به آن نیاز دارد و این ویژگی میتواند زمینهساز یک همکاری پایدار و سودمند برای هر دو طرف باشد.
پاکستان از دیرباز به عنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ محصولات کشاورزی در منطقه شناخته میشود. غلات، برنج، پنبه و میوههای تازه، بخش مهمی از صادرات این کشور را تشکیل میدهند. افزون بر این، پاکستان در صنایع فرآوریشده نیز جایگاه ویژهای دارد. تولید نخ، پارچه و پوشاک آماده از صنایع پیشرو این کشور به شمار میرود و محصولات نساجی پاکستان در بسیاری از بازارهای جهانی حضور پررنگی دارند. همچنین پاکستان در دو حوزه تخصصی یعنی تولید لوازم جراحی و دندانپزشکی و نیز تولید تجهیزات و لوازم ورزشی، در زمره کشورهای برتر جهان قرار دارد. بسیاری از بیمارستانها و باشگاههای ورزشی معتبر دنیا از محصولات پاکستانی استفاده میکنند که این خود گواهی بر کیفیت و توان رقابتی بالای این صنایع است.
در سوی دیگر، ایران با بهرهمندی از منابع عظیم نفت و گاز، صنعت پتروشیمی قدرتمندی را توسعه داده است. مواد شیمیایی، پلیمرها، کودهای شیمیایی و انواع محصولات پتروشیمی، از جمله کالاهایی هستند که ایران با کیفیت بالا و حجم قابل توجه تولید میکند. این مواد برای صنایع نساجی، کشاورزی، پلاستیکسازی و بسیاری از کارخانههای پاکستان به عنوان مواد اولیه ضروری محسوب میشوند. علاوه بر این، ایران در فناوریهای پیشرفته مانند نانوتکنولوژی و صنایع دانشبنیان به جایگاهی پیشرو دست یافته است. محصولات نانویی مانند پارچههای ضدلک و ضدباکتری، داروهای پیشرفته، تجهیزات پزشکی هوشمند و مواد مورد استفاده در تصفیه آب و هوا، نمونههایی از توانمندیهای دانشبنیان ایران هستند که میتوانند نیازهای رو به رشد پاکستان را در این حوزهها تأمین کنند.
با توجه به این مکملیت طبیعی، امکان تنظیم یک همکاری اقتصادی جامع میان دو کشور وجود دارد. در چنین چارچوبی، پاکستان میتواند محصولات کشاورزی، منسوجات، پوشاک، لوازم جراحی و تجهیزات ورزشی خود را به ایران صادر کند و در مقابل، ایران مواد پتروشیمی، محصولات شیمیایی، کالاهای نانوتکنولوژی و اقلام دانشبنیان را در اختیار صنایع و بازار پاکستان قرار دهد. این نوع همکاری، ضمن کاهش وابستگی هر دو کشور به بازارهای دور دست، به رونق تولید داخلی، ایجاد اشتغال پایدار و افزایش رفاه مردم در دو سوی مرز منجر خواهد شد.
در پایان میتوان گفت که آگاهی بخشی به فعالان اقتصادی، بازرگانان و سیاستگذاران درباره این واقعیت راهبردی، گام نخست برای بهرهمندی از فرصتهای موجود است. اقتصاد ایران و پاکستان نه در برابر هم، بلکه در کنار هم میتوانند مسیر پیشرفت و توسعه را هموارتر طی کنند. این همان معنای مکملیت اقتصادی است که میتواند الگویی برای همکاریهای منطقهای نیز قرار گیرد.