در تحولی تازه در معادلات انرژی منطقه، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرده است که در مرحلۀ جدید مدیریت تنگه هرمز، هرگونه صادرات گاز قطر به پاکستان باید صرفاً از طریق خط لولههای مستقر در خاک ایران انجام شود. این موضوع به عنوان یکی از شروط اصلی بهرهمندی قطر از مسیر تنگه هرمز تعیین شده است.
قطر با در اختیار داشتن حدود ۲۴ تریلیون متر مکعب ذخایر اثباتشده، سومین کشور دارنده و سومین صادرکننده بزرگ گاز در جهان محسوب میشود. بیش از ۹۰ درصد صادرات گاز این کشور به صورت گاز طبیعی مایع (LNG) و از طریق تنگه هرمز انجام میشود.
آمارها نشان میدهد که قطر در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۴۴ میلیارد دلار LNG صادر کرده که سهم پاکستان از این میزان حدود ۷ درصد بوده است.
بررسی تحرکات کشتیهای حامل گاز مایع حاکی از آن است که پس از تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و متعاقب آن بسته شدن تنگه هرمز در تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۵ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶)، صادرات LNG قطر به پاکستان با کاهش چشمگیر حدود ۹۰ درصدی مواجه شده است. این میزان در مارس ۲۰۲۶ نسبت به ماه مشابه سال پیش، از میانگین ۶.۷ میلیون تن به تنها ۰.۴۷ میلیون تن رسیده است.
ریشه این افت شدید در ساختار صادراتی قطر نهفته است؛ اتکای کامل به LNG و نبود خط لوله برای انتقال زمینی، این کشور را در برابر هر گونه ناامنی در خلیجفارس و دریای عمان به شدت آسیبپذیر کرده است.
صرفه اقتصادی انتقال گاز قطر از ایران
در حالی که قطر در شرایط بحرانی با کاهش بیسابقه صادرات مواجه شده، ایران از سالها قبل همکاری گازی از طریق خط لوله را به دوحه پیشنهاد داده بود. برای نمونه، در نشست اوپک گازی سال ۱۴۰۰، طرح سوآپ و تجارت گاز از مسیر ایران به قطر ارائه شد.
شبکه گسترده خطوط لوله ایران که تا دورترین نقاط کشور امتداد یافته و به مرز پاکستان نیز رسیده، این ظرفیت را دارد که با کمترین هزینه، گاز قطر را به بازارهای هدف منتقل کند. بررسیهای کارشناسی نشان میدهد که قیمت تمامشده گاز صادراتی به پاکستان در صورت انتقال از مسیر ایران، تا ۱۸ درصد کاهش مییابد. این مزیت افزون بر کاهش هزینه برای پاکستان، بازارهای صادراتی جدیدی را نیز به روی قطر میگشاید.
دو راهکار فنی برای اتصال گاز قطر به ایران
برای انتقال گاز از میادین قطر به شبکه ایران، دو روش فنی وجود دارد:
۱. اتصال سکوی قطری به سکوی ایرانی: با احداث حداکثر ۵ کیلومتر خط لوله با هزینه تقریبی ۲۲.۵ میلیون دلار (هر کیلومتر ۴.۵ میلیون دلار)، گاز از سکوی قطری به ساحل ایران منتقل میشود.
۲. اتصال مستقیم سکوی قطری به ساحل ایران: این روش به خط لولهای به طول حدود ۱۲۰ کیلومتر و هزینهای بالغ بر ۷۲۰ میلیون دلار (شامل ایستگاه تقویت فشار) نیاز دارد.
با احتساب کاهش ۱۸ درصدی هزینه تمامشده صادرات، سالانه حدود ۶۳۰ میلیون دلار صرفهجویی حاصل میشود که معادل نزدیک به ۹۰ درصد هزینه احداث خط لوله مستقیم است. با وجود این صرفه اقتصادی، نفوذ و فشار سیاسی آمریکا تاکنون مانع عملیاتیشدن این پیشنهاد بوده است.
آمریکا؛ مانع همکاری گازی ایران و قطر
قطر امنیت خود را از طریق توافقهای راهبردی با آمریکا (از جمله شراکت غیرناتو و میزبانی از پایگاه سنتکام و العدید) به طور کامل به واشنگتن پیوند زده است. علاوه بر این، فروش گاز در چارچوب پترودلار و سرمایهگذاری درآمدهای دلاری در اوراق قرضه آمریکا، نفوذ قابل توجهی را برای ایالات متحده در فرآیند تصمیمگیری دوحه ایجاد کرده است. در نتیجه، آمریکا با هر گونه تغییر در الگوی صادرات گاز قطر که خارج از چارچوب کنونی باشد، به شدت مخالفت میکند.
با این حال، فشارهای آمریکایی در شرایط بحران اخیر نتوانست جلوی رایزنی قطر با ایران را بگیرد. قطریها پس از پذیرش شروط مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز و تمکین از شیوهنامه ایرانی، تاکنون موفق به دریافت مجوز عبور ۴ فروند کشتی حامل LNG از آبهای سرزمینی ایران شدهاند.
منطق جدید ایران در مدیریت تنگه هرمز
جمهوری اسلامی ایران طی دههها، هزینه و مسئولیت تأمین امنیت تنگه هرمز را بر عهده داشته است. کشورهایی مانند قطر بدون هیچ هزینه و تعهدی از این فرصت جغرافیایی بهره میبردند. در مرحله جدید مدیریت تنگه هرمز، دیگر انتظار نمیرود که کشورها بدون تعامل و شراکت اقتصادی با ایران، از ظرفیتهای سرزمینی آن استفاده کنند.
لذا ضروری است که صادرات گاز قطر به پاکستان انحصاراً از مسیر ایران و از طریق خط لوله انجام شود. این امر ضمن نصیبشدن بخشی از ارزش افزوده به ایران، گامی بلند در جهت تبدیل کشور به هاب انرژی منطقه خواهد بود.