در نظام سیاسی پاکستان، نخستوزیر به عنوان عالیترین مقام اجرایی کشور ایفای نقش میکند. بر اساس قانون اساسی ۱۹۷۳ پاکستان، قوه مجریه فدرال متشکل از نخستوزیر و وزرای فدرال است که از طریق نخستوزیر که به عنوان «رئیس اجرایی فدراسیون» شناخته میشود، اعمال میگردد. این جایگاه در رأس هرم قدرت اجرایی قرار دارد و نخستوزیر عملاً مسئول اداره روزمره کشور، هدایت سیاستهای داخلی و خارجی و اجرای قوانین مصوب پارلمان است. در ادامه، جایگاه رسمی، شیوه تعیین، اختیارات و فرآیند عزل نخستوزیر پاکستان بر اساس قانون اساسی تشریح میشود.
جایگاه قانونی نخستوزیر در قانون اساسی
بر اساس ماده ۹۰ قانون اساسی پاکستان، اختیارات اجرایی فدراسیون توسط دولت فدرال متشکل از نخستوزیر و وزرای فدرال اعمال میشود و نخستوزیر به عنوان «رئیس اجرایی فدراسیون» عمل میکند. ماده ۹۱ نیز تصریح میدارد که کابینه وزرا به ریاست نخستوزیر تشکیل میشود تا به رئیسجمهور در انجام وظایفش کمک و مشورت دهد. این جایگاه، نخستوزیر را به تأثیرگذارترین شخصیت سیاسی در نظام پارلمانی پاکستان تبدیل کرده است.
شیوه تعیین و انتخاب نخستوزیر
بر اساس ماده ۹۱ قانون اساسی، پس از برگزاری انتخابات عمومی مجلس ملی، مجلس باید ظرف ۲۱ روز از تاریخ برگزاری انتخابات تشکیل جلسه دهد. پس از انتخاب رئیس و نایبرئیس مجلس، مجلس ملی موظف است بدون بحث و مناظره، یکی از اعضای مسلمان خود را به عنوان نخستوزیر انتخاب کند. نخستوزیر باید با رأی اکثریت کل اعضای مجلس ملی (۱۷۲ رأی از ۳۴۲ کرسی) انتخاب شود. اگر در مرحله اول هیچ نامزدی به این اکثریت دست نیابد، مرحله دوم بین دو نامزدی که بالاترین آرا را کسب کردهاند برگزار میشود و نامزدی که اکثریت آرا را کسب کند به عنوان نخستوزیر اعلام میشود.
۳. تشریفات تحلیف و آغاز دوره نخستوزیری
پس از انتخاب توسط مجلس ملی، رئیسجمهور از فرد منتخب دعوت میکند تا مقام نخستوزیری را بر عهده بگیرد. نخستوزیر منتخب قبل از آغاز به کار، در برابر رئیسجمهور سوگند یاد میکند که به قانون اساسی وفادار باشد و وظایف خود را صادقانه انجام دهد. قانون اساسی پاکستان هیچ محدودیتی برای تعداد دورههای نخستوزیری قائل نشده است و یک فرد میتواند چندین بار به این مقام انتخاب شود.
کابینه و وزیران فدرال
بر اساس ماده ۹۲ قانون اساسی، رئیسجمهور بر اساس مشاوره نخستوزیر، وزیران فدرال و وزیران دولت را از میان اعضای پارلمان (مجلس ملی یا سنا) منصوب میکند. تعداد وزیران دولت (از جمله وزیران دولت) نباید از ۱۱ درصد کل اعضای پارلمان تجاوز کند. همچنین وزیرانی که عضو مجلس سنا هستند، حداکثر یک چهارم کل وزیران را تشکیل میدهند. وزیران قبل از آغاز کار در برابر رئیسجمهور سوگند یاد میکنند و میتوانند با استعفای کتبی به رئیسجمهور کنارهگیری کنند یا به پیشنهاد نخستوزیر توسط رئیسجمهور برکنار شوند.
مسئولیت جمعی کابینه در برابر پارلمان
یکی از اصول اساسی نظام پارلمانی پاکستان، اصل «مسئولیت جمعی» کابینه است. بر اساس ماده ۹۱(۶) قانون اساسی، کابینه همراه با وزیران دولت در قبال مجلس سنا و مجلس ملی مسئولیت جمعی دارند. این بدان معناست که اگر مجلس ملی به هر یک از اعضای کابینه رأی عدم اعتماد دهد، عملاً کل کابینه سقوط میکند. ماده ۹۱(۴) نیز به صراحت بیان میدارد که «کابینه همراه با نخستوزیر در قبال مجلس ملی مسئولیت جمعی دارد».
مشاوران نخستوزیر
بر اساس ماده ۹۳ قانون اساسی، رئیسجمهور میتواند بر اساس مشاوره نخستوزیر، حداکثر ۵ مشاور منصوب کند. این مشاوران نیازی به عضویت در پارلمان ندارند و شرایط خدمت آنها توسط رئیسجمهور تعیین میشود. برخلاف وزیران فدرال که عضو کابینه محسوب میشوند، مشاوران دارای جایگاه قانونی کابینه نیستند و صرفاً نقش مشورتی دارند.
اختیارات و وظایف نخستوزیر
نخستوزیر پاکستان به عنوان رئیس دولت، اختیارات گستردهای دارد که عبارتند از: تعیین دستور کار روزانه مجلس، تشکیل و رهبری کابینه، هدایت سیاستهای داخلی و خارجی، تدوین و تقدیم بودجه سالانه به مجلس، انتصاب مقامات ارشد کشوری، و نظارت بر اجرای قوانین. نخستوزیر همچنین رابط اصلی بین کابینه و رئیسجمهور است و تمامی وزرا موظف به تبعیت از سیاستهای تعیین شده توسط او هستند.
رابطه نخستوزیر با رئیسجمهور
بر اساس ماده ۹۱(۱) قانون اساسی، کابینه به ریاست نخستوزیر به رئیسجمهور در انجام وظایفش کمک و مشورت میدهد. اگرچه رئیسجمهور به عنوان رئیس کشور محسوب میشود، اما عملاً قدرت اجرایی در دستان نخستوزیر متمرکز است. رئیسجمهور باید بر اساس مشاوره نخستوزیر عمل کند و اختیار انحلال مجلس ملی را فقط در صورت درخواست نخستوزیر دارد. با این حال، ماده ۹۱(۷) به رئیسجمهور این اختیار را میدهد که در صورت احراز عدم برخورداری نخستوزیر از اعتماد اکثریت مجلس، وی را برکنار کند.
رأی عدم اعتماد: شیوه قانونی عزل نخستوزیر
مهمترین و رایجترین شیوه عزل نخستوزیر در پاکستان، رأی عدم اعتماد است که در ماده ۹۵ قانون اساسی تنظیم شده است. بر اساس این ماده، یک طرح رأی عدم اعتماد علیه نخستوزیر باید توسط حداقل ۲۰ درصد از کل اعضای مجلس ملی (۶۹ عضو) ارائه شود. این طرح پس از ارائه، حداکثر ظرف ۳ تا ۷ روز باید در مجلس ملی به رأی گذاشته شود. در صورت کسب رأی مثبت از سوی اکثریت اعضای مجلس ملی (۱۷۲ رأی)، نخستوزیر بلافاصله از مقام خود برکنار میشود و کابینه نیز منحل میگردد.
سایر موارد عزل و استعفا
نخستوزیر پاکستان همچنین میتواند با ارائه استعفای کتبی به رئیسجمهور، از مقام خود کنارهگیری کند. در این صورت، رئیسجمهور میتواند از نخستوزیر بخواهد تا زمان انتخاب جانشین، به کار خود ادامه دهد (ماده ۹۴). موارد متعددی از استعفای نخستوزیران در تاریخ پاکستان ثبت شده است، از جمله استعفای بینظیر بوتو در سال ۱۹۹۰ و استعفای نواز شریف در سال ۱۹۹۳ تحت فشار ارتش. همچنین بر اساس ماده ۹۲(۹)، وزیری که برای شش ماه متوالی عضو مجلس نباشد، از سمت خود ساقط میشود.
نخستوزیر فعلی پاکستان: میاں محمد شہباز شریف
نخستوزیر فعلی پاکستان، میاں محمد شہباز شریف است که در تاریخ ۴ مارس ۲۰۲۴ (۱۴ اسفند ۱۴۰۲) برای دومین بار به عنوان بیستوچهارمین نخستوزیر پاکستان سوگند یاد کرد. وی پیش از این نیز از آوریل ۲۰۲۲ تا اوت ۲۰۲۳ به عنوان بیستوسومین نخستوزیر پاکستان خدمت کرده بود.
مشخصات فردی و تحصیلات:
تاریخ تولد: ۲۳ سپتامبر ۱۹۵۱ (۳۱ شهریور ۱۳۳۰) در شهر لاهور، ایالت پنجاب
تحصیلات: لیسانس هنر از کالج دولتی دانشگاه لاهور (Government College University, Lahore)
زبانهای مسلط: زبانهای اردو، پنجابی، سندی، انگلیسی، آلمانی و عربی
زمینه تحصیلی: فارغالتحصیل از دبیرستان سنت آنتونی لاهور؛ پیش از ورود به سیاست، به عنوان رئیس اتاق بازرگانی و صنعت لاهور در سال ۱۹۸۵ فعالیت داشته است
سوابق اجرایی و سیاسی:
نخستوزیر پاکستان: دوره اول از آوریل ۲۰۲۲ تا اوت ۲۰۲۳؛ دوره دوم از مارس ۲۰۲۴ تا کنون
وزیر ارشد پنجاب: سه دوره متوالی (۱۹۹۷-۱۹۹۹، ۲۰۰۸-۲۰۱۳، ۲۰۱۳-۲۰۱۸) – وی با مجموع بیش از ۱۰ سال، طولانیترین دوره تصدی سمت وزیر ارشد پرجمعیتترین استان پاکستان را دارد
رئیس حزب مسلم لیگ (ن): از سال ۲۰۱۸ تا کنون؛ پس از برادرش نواز شریف به این سمت رسید
رهبر اپوزیسیون در مجلس ملی: پس از انتخابات ۲۰۱۸
نمایندگی مجلس: اولین بار در سال ۱۹۸۸ به عنوان نماینده مجلس استانی پنجاب انتخاب شد؛ در سال ۱۹۹۰ نیز به عنوان نماینده مجلس ملی انتخاب شد
زندگی شخصی و خانوادگی:
شهباز شریف برادر کوچکتر نواز شریف (سه دوره نخستوزیر پاکستان) است. پسرش حمزه شهباز شریف نیز سابقه وزارت ارشد پنجاب را دارد. او به عنوان یک مدیر اجرایی کارآمد و متمرکز بر پروژههای زیرساختی و توسعهای شناخته میشود. دوران تصدی وی به عنوان وزیر ارشد پنجاب با اجرای پروژههای عظیم عمرانی مانند متروی لاهور و پروژههای انرژی همراه بود.