در طول تاریخ پرفرازونشیب روابط دو کشور همسایه، شاید هیچ تصویری به اندازه صحنههای کمکرسانی متقابل در روزهای سخت، عمق پیوند میان ملت ایران و پاکستان را نشان ندهد. فراتر از پیمانهای سیاسی و موافقتنامههای اقتصادی، آنچه در حافظه جمعی دو ملت ماندگار شده، روحیه همدلی، ایثار و پشتیبانی بیچشمداشتی است که در بحرانهای طبیعی بارها به نمایش درآمده است. از کوهستانهای کشمیر گرفته تا کویر بم و دشتهای سیلزده سند، این همدلی همچون چراغی فروزان، مسیر دوستی دو کشور را روشن نگه داشته است.
زلزله ۲۰۰۵ کشمیر؛ نخستین آزمون بزرگ همبستگی
در اکتبر سال ۲۰۰۵ (مهر ۱۳۸۴)، زمینلرزهای مهیب به قدرت ۷٫۶ ریشتر مناطق تحت کنترل پاکستان در کشمیر و بخشهایی از خیبر پختونخوا را لرزاند. این فاجعه که بیش از هشتاد هزار کشته و صدها هزار بیخانمان بر جای گذاشت، یکی از مرگبارترین زلزلههای تاریخ شبهقاره به شمار میرود. در آن روزهای تاریک، جمهوری اسلامی ایران بدون هیچ درنگی، دست دوستی به سوی مردم پاکستان دراز کرد. ایران نه تنها محمولههای سنگین کمکهای بشردوستانه شامل چادر، پتو، دارو و مواد غذایی را به منطقه اعزام کرد، بلکه تیمهای تخصصی جستجو و نجات و همچنین پزشکان و پرستاران داوطلب را در میان آوارگان مستقر ساخت. بسیاری از ایرانیان عادی نیز از طریق هلال احمر و نهادهای خیریه، کمکهای نقدی و غیرنقدی خود را برای همدردی با بازماندگان واریز کردند. این حضور گسترده و بیادعای ایران در سختترین لحظات پاکستان، در یاد مردم این کشور ماندگار شد و پایههای اعتماد و محبت دوجانبه را تحکیم بخشید.
سیل ۲۰۱۰ پاکستان؛ سیلاب غم و طوفان مهربانی ایرانیان
پنج سال پس از زلزله کشمیر، بار دیگر طبیعت خشم خود را بر پاکستان گشود. در ژوئیه و اوت ۲۰۱۰ (مرداد و شهریور ۱۳۸۹)، بارانهای موسمی بیسابقه باعث طغیان رود سند و جاری شدن سیلابی عظیم در یکپنجم خاک پاکستان شد. این سیل که حدود بیست میلیون نفر را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار داد و بیش از دو هزار کشته و میلیونها آواره بر جای گذاشت، از نظر وسعت و تعداد آسیبدیدگان، یکی از بزرگترین بلایای طبیعی در دهههای اخیر جهان بود. در آن روزها، مردم ایران همچون گذشته، همدلی خود را به شکلی بینظیر به نمایش گذاشتند. دولت ایران ضمن ابراز همدردی رسمی، چندین محموله کمکهای امدادی شامل چادر، موکت، مواد غذایی کنسروی، دارو و ستهای بهداشتی را به مناطق سیلزده ارسال کرد. اما فراتر از کمکهای دولتی، موجی از همبستگی مردمی در سراسر ایران شکل گرفت. رسانههای ایرانی با پوشش گسترده ابعاد فاجعه، مردم را به یاری سیلزدگان فراخواندند و بسیاری از شهروندان عادی، مبلغی هرچند ناچیز را به حسابهای اعلامی واریز میکردند. این صحنهها به قدری تأثیرگذار بود که مقامات پاکستانی در آن زمان، بارها از «مهربانی برادران ایرانی» با سپاس و احترام یاد کردند.
زلزله ۱۳۸۲ بم؛ پاکستان در کنار ایران در شب تلخ کویر
تقابل مهربانیها یک سویه نبوده و نیست. پنج سال پیش از زلزله کشمیر، خود ایران شاهد یکی از جانسوزترین بلایای طبیعی خود بود. در بامداد پنجم دی ماه ۱۳۸۲ (۲۶ دسامبر ۲۰۰۳)، زمینلرزهای به قدرت ۶٫۶ ریشتر شهر تاریخی بم و حومه آن را در هم کوبید. این زلزله که نزدیک به سی هزار کشته و دهها هزار زخمی و بیخانمان بر جای گذاشت، ویرانی عظیمی به بار آورد و بم، این نگین کویر ایران را به خاک و خون کشید. در همان ساعات اولیه، مردم و دولت پاکستان با همدلی و شتابی وصفنشدنی، دست به کار شدند. پاکستان جزو نخستین کشورهایی بود که تیمهای جستجو و نجات مجهز و پزشکان و امدادگران خود را به بم اعزام کرد. صدها چادر، هزاران تخته پتو، محمولههای بزرگ دارو و مواد غذایی از طریق هواپیماهای نظامی و غیرنظامی پاکستان به مناطق آسیبدیده ارسال شد. همچنین، مردم عادی پاکستان نیز با برپایی ایستگاههای جمعآوری کمک در مساجد، مدارس و میادین اصلی شهرهایی مانند لاهور، کراچی و راولپندی، پشتیبانی خود را از ملت ایران اعلام کردند. بسیاری از پاکستانیها با چشمانی اشکبار، پای تلویزیونها به تماشای صحنههای دلخراش بم نشسته و برای درگذشتگان طلب آمرزش و برای بازماندگان صبر و سلامتی دعا میکردند. این حضور صمیمانه و بیریای پاکستانیها، چنان عمیقاً در ذهن و دل مردم ایران نقش بست که تا امروز، هرگاه نام بم به میان میآید، همدلی برادران پاکستانی نیز در کنار آن یادآوری میشود.
روح قدردانی متقابل؛ سرمایه پایدار دوستی دو ملت
آنچه این رویدادهای تلخ را به شیرینی تبدیل کرده، روح قدردانی و وفاداری متقابلی است که پس از هر فاجعه، بیش از پیش در میان مردم دو کشور زنده میشود. در ایران، هنوز بسیاری از بازماندگان زلزله بم با احترام از «برادران پاکستانی» یاد میکنند که در تاریکترین ساعات، به یاری آنان شتافتند. در پاکستان نیز مردم مناطق زلزلهزده کشمیر و سیلزده سند، هرگز مهربانی و کمکهای ایرانیان را فراموش نمیکنند. این همدلیهای دوجانبه، فراتر از هر توافقنامه سیاسی، به بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگ عمومی دو ملت تبدیل شده است. در سالگرد این بلایا، رسانههای دو کشور بارها و بارها به این کمکها اشاره میکنند و نسل جدید را با این میراث ارزشمند آشنا میسازند.
همدلی در برابر سختیها، نماد دوستی پایدار
رویدادهای سهمگینی مانند زلزله ۲۰۰۵ کشمیر، سیل ۲۰۱۰ پاکستان و زلزله ۲۰۰۳ بم، هر یک آزمونی بزرگ برای سنجش عمق روابط انسانی و برادری میان دو ملت بودند. ایران و پاکستان در این آزمونها سربلند بیرون آمدند و نشان دادند که پیوند آنان تنها به منافع سیاسی یا اقتصادی خلاصه نمیشود، بلکه ریشه در ارزشهای مشترک دینی، فرهنگی و انسانی دارد. حضور بیچشمداشت مردم و دولتهای دو کشور در کنار آسیبدیدگان، ترجمان عملی «همسایه خوب، برادر است» در ادبیات فارسی و «همدردی، بزرگترین هدیه» در فرهنگ پاکستانی به شمار میرود. این روحیه پشتیبانی متقابل، سرمایهای است که در آینده نیز هرگاه سختی و بحرانی پیش آید، چراغ امید را در خانه دو ملت روشن نگه خواهد داشت و یادآور این حقیقت خواهد بود که ایران و پاکستان، نه تنها در روزهای خوش، بلکه در روزهای ناخوش نیز در کنار یکدیگر ایستادهاند و خواهند ایستاد.