همزمان با تشدید فشارهای دریایی آمریکا در تنگه هرمز، جمهوری اسلامی ایران با اجرای یک راهبرد لجستیکی چندوجهی – شامل اتصال ریلی بنادر شمالی، فعالسازی واردات از عراق، ایجاد ۶ کریدور زمینی با پاکستان و بازتعریف مسیرهای ترانزیتی اوراسیا – شبکه حملونقل خود را از بنبست خارج کرده است.
در شرایطی که آمریکا با محاصره دریایی نفتکشها و کشتیهای تجاری، ایران را تهدید میکند، تهران دیگر تنها به واکنش دیپلماتیک اکتفا نمیکند. این بار، یک نقشه عملیاتی روی میز است: بازطراحی کامل مسیرهای ترانزیتی و تغییر محور تجارت از جنوب به شمال، شرق و غرب.
در روزهایی که نیروهای آمریکایی محاصره دریایی را تداوم بخشیدهاند، اخبار امیدوارکنندهای از کریدورهای جایگزین مخابره میشود؛ از اتصال ریلی بنادر انزلی و کاسپین گرفته تا راهاندازی ۶ کریدور زمینی با پاکستان و فعال شدن واردات از عراق برای نخستین بار.
اتصال ریلی خزر با گمرک اختصاصی
نخستین گام مهم در استان گیلان برداشته شده است. در جلسهای با حضور معاون تأمین سرمایه راهآهن و مدیرعامل منطقه آزاد انزلی، مقرر شد بخشی از بار بنادر انزلی و کاسپین به ایستگاه راهآهن رشت منتقل شود. نکته کلیدی، استقرار گمرک اختصاصی در این ایستگاه است؛ به این معنا که فرآیند تخلیه، بارگیری و تشریفات گمرکی بهصورت متمرکز و بدون اتلاف وقت انجام میشود.
این طرح که «چشمه بار جدید» راهآهن نام گرفته، گامی بلند در توسعه حملونقل ترکیبی و افزایش سهم ریل در جابهجایی کالا محسوب میشود. با فعال شدن این مسیر، بنادر شمالی که پیشتر به دلیل نبود زیرساخت ریلی با محدودیت مواجه بودند، اکنون میتوانند نقش اصلی در واردات کالاهای اساسی ایفا کنند.
بازتعریف مسیرهای اوراسیا از بازرگان تا سنندج
وزارت راه و شهرسازی همزمان در حال بازتعریف کل شبکه لجستیک مرزی کشور است. بر اساس مصوبات جدید، مراکز لجستیک مرزی بازرگان (منطقه آزاد ماکو) و جلفا (منطقه آزاد ارس) مکانیابی و تصویب شدهاند. همچنین فاز نخست پارک لجستیک عمومی مبارکه برای پشتیبانی از صنعت فولاد کلید خورده است.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، تأکید کرده که با توجه به محدودیتهای بنادر جنوبی، نقش پایانههای مرزی و مراکز لجستیک زمینی بیش از گذشته حیاتی شده است. به گفته وی، دهکده لجستیک سنندج نیز پس از سالها انتظار به شبکه اضافه شده و شرکت راهآهن متولی آن شده است. کارشناسان معتقدند این تمرکززدایی لجستیکی، مهمترین راهکار برای مقابله با «خفگی ژئوپلیتیکی» ناشی از محاصره دریایی است.
یک گشایش تاریخی در مرز مهران
در غرب کشور، خبر مهم دیگری به ثبت رسیده است: برای نخستین بار در تاریخ، واردات کالا از عراق به ایران از طریق مرز مهران فعال شد. پیش از این، این مرز تنها صادراتی بود و عراقیها کالایی به ایران نمیفرستادند.
مهدی رعیتی، مدیرعامل منطقه آزاد مهران، این دستاورد را نتیجه سفر به بغداد و رایزنی با مقامات عراقی دانست و گفت که این اتفاق نقطه عطفی در توسعه روابط تجاری دو کشور است. با این گشایش، علاوه بر افزایش درآمدهای گمرکی، زنجیره تأمین کالاهای اساسی در شرایط محاصره انعطافپذیرتر میشود.
۶ کریدور از مسیر پاکستان، شرق کشور را به مدار آورد
اما شاید اثرگذارترین اقدام در روزهای اخیر، همکاری راهبردی ایران و پاکستان برای گشودن ۶ کریدور ترانزیتی زمینی باشد. این مسیرها از بنادر کراچی، بندر قاسم و گوادر شروع شده و از گذرگاههای گبد و تفتان وارد ایران میشوند.
کوتاهترین مسیر، گوادر تا گبد، زمان حمل را به دو یا سه ساعت کاهش میدهد. رسانه پاکستانی AAJ TV گزارش داده که پایانه مرزی گبد تحت نظام بینالمللی TIR ( کارنه تیریا سند بینالمللی حملونقل جادهای) عملیاتی شده و پاکستان را قادر میسازد بدون نیاز به مسیر ناامن افغانستان، به بازارهای آسیای مرکزی دست یابد. بر اساس گزارشها، بیش از ۳۰۰۰ کانتینر متعلق به ایران هماکنون در بنادر پاکستان منتظر ترخیص و حمل از طریق این کریدورهای زمینی هستند و از این طریق، محاصره دریایی ترامپ را دور زدهاند.
همافزایی ۸ استان شمالی برای واردات کالاهای اساسی
در تازهترین نشست راهبردی با حضور استانداران ۸ استان شمالی، محمد شکیبینسب، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی، از ظرفیتهای قابل توجه بنادر شمالی پرده برداشت: ۶۴۸ هزار مترمربع انبار، ۷۴۷.۵ هزار تن ظرفیت سیلوها و ۲۶۰ هزار تن مخزن نگهداری روغن خام.
رضا اکبری، رئیس سازمان راهداری، نیز اظهار کرد که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، حدود ۶ میلیون تن کالا از بنادر جنوبی حمل شده که نسبت به سال قبل ۲۰ درصد افزایش یافته است. او وعده داد که تسهیل ترددهای مرزی توسط گمرک و افزایش تخلیه و بارگیری در بنادر شمالی با کمک استانداران پیگیری خواهد شد.
از یک مسیر به شبکهای از کریدورهای مقاوم
آنچه امروز در سیاست حملونقل ایران رقم میخورد، گذار از «تکیه بر یک مسیر» به «شبکهای از کریدورهای مقاوم» است. اتصال ریلی بنادر شمالی، گشایش مرز مهران برای واردات، ۶ کریدور زمینی با پاکستان و بازتعریف مراکز لجستیک در غرب و شرق، همگی نشان میدهد که محاصره دریایی ترامپ نه تنها مؤثر نبوده، بلکه به محرکی برای بلوغ ژئوپلیتیکی ایران تبدیل شده است.
آنچه باقی میماند، سرعت اجراست. اگر وعدههای اختصاص گمرک در ایستگاه رشت، تکمیل اسکله رو-رو امیرآباد (که ۲۰ سال معطل مانده) و سرمایهگذاری بخش خصوصی در این کریدورها عملیاتی شود، ایران نه تنها از محاصره عبور میکند، بلکه به هاب ترانزیتی غرب آسیا تبدیل خواهد شد.