نوروز کهنترین جشن بهاری و میراث گرانبهای تمدن ایرانی است که طی هزاران سال، فراتر از مرزهای جغرافیایی، در سرزمینهای بسیاری رسوخ کرده و به نمادی از فرهنگ و هنر مشترک ملتها بدل شده است. یکی از مهمترین این سرزمینها، کشور دوست و همسایه پاکستان است که با وجود استقلال سیاسی، همچنان پیوندهای فرهنگی عمیقی با ایران دارد و نوروز در آن با شور و شوقی ویژه گرامی داشته میشود.
تاریخچه نوروز در پاکستان و اشتراکات فرهنگی با ایران
نوروز پیشینهای دیرینه در منطقهای دارد که امروزه پاکستان نامیده میشود. ریشه این جشن به دوران تسلط هخامنشیان بر بخشهایی از شبه قاره هند بازمیگردد و در دوره امپراتوری مغول، جشن نوروز با شکوه تمام در دربار پادشاهان این سلسله برگزار میشد. علامه ابوالفضل، نویسنده کتاب «آئین اکبری»، نقل میکند که در زمان پادشاهی اکبرشاه، نوروز هفت روز تمام در سراسر شبه قاره جشن گرفته میشد و این سنت در دوره جانشینان او نیز ادامه یافت. با این حال، در دوره استعمار بریتانیا و تحت تأثیر سیاستهای فرهنگی آنها، برگزاری نوروز در پاکستان کمرنگ شد. امروزه، هرچند نوروز در پاکستان تعطیلی رسمی محسوب نمیشود و مدارس و کسب و کارها در این روز باز هستند، اما به عنوان «نوروز عالم افروز» (به معنای روشنکننده و نورافشان جهان)، هنوز زنده است و توسط گروههای مختلف از جمله شیعیان، اسماعیلیان، برخی از اقوام هزاره و بلوچ گرامی داشته میشود. مقامات فرهنگی ایران نیز همواره بر این نکته تأکید دارند که نوروز نماد مشترک فرهنگ ایران و پاکستان است و پایههای عمیق فرهنگی این دو سرزمین، ریشههای این جشن را استوار نگه داشته است. اشتراک نوروز میان ایران و پاکستان را میتوان یکی از بارزترین وجوه همگرایی فرهنگی در منطقه دانست که ریشه در تاریخ، باورها و سنتهای مشترک دو ملت دارد.
مناطق مختلف برگزاری جشن نوروز در پاکستان
گستره برگزاری نوروز در پاکستان بسیار وسیع است و در ایالات و شهرهای متعددی آداب و رسوم این جشن به جای آورده میشود. در جنوب غربی پاکستان، ایالت بلوچستان (شامل شهرهایی چون کویته، جعفرآباد، مکران و گوادر) از جمله مناطقی است که مردم آن با شور و اشتیاق فراوان به استقبال نوروز میروند. در شمال، ایالت گلگت-بلتستان به عنوان یکی از مهمترین پایگاههای برگزاری نوروز در پاکستان شناخته میشود؛ منطقهای که به دلیل پیوندهای فرهنگی عمیق با ایران، «ایران کوچک» نیز نامیده میشود. در شمال غربی، خیبر پختونخوا (جایی که به سبب سابقه تاریخی در تمدن ایرانی، جشن نوروز به ویژه در شهرهایی مانند پیشاور، سوات و مناطق قبایلی رواج دارد) و منطقه چترال از دیگر نقاطی هستند که در آنها نوروز با شکوه فراوان برگزار میشود. افزون بر این، در بخشهایی از ایالت پرجمعیت پنجاب، به ویژه شهرهایی مثل لاهور و راولپندی، و همچنین در منطقه پاراچنار در غرب این کشور، نوروز زنده نگه داشته میشود. هر کدام از این مناطق با توجه به فرهنگ بومی خود، این جشن کهن را به شکلی خاص و منحصر به فرد برگزار میکنند.
آداب و رسوم متنوع نوروز در نقاط مختلف پاکستان
آداب و رسوم نوروز در پاکستان، بازتابی از تنوع فرهنگی و مذهبی این کشور است. در حالی که در برخی مناطق، نوروز با ریشههای ایرانی خود به عنوان جشن آغاز سال و فصل بهار برگزار میشود، در برخی مناطق دیگر با اعتقادات مذهبی درهم آمیخته است. برای نمونه، بسیاری از شیعیان پاکستان نوروز را همزمان با «خلافت حضرت علی (ع)» گرامی میدارند و آن را با ولادت این امام بزرگوار پیوند میدهند. در گلگت-بلتستان که جمعیت قابل توجهی از شیعیان و اسماعیلیان ساکن هستند، رسم هدیه دادن تخم مرغهای رنگی به کودکان و همچنین مسابقات تخم مرغ شکنی از سنتهای دیرینه این جشن محسوب میشود. مردم بلوچستان نیز مراسم «بهارگاه» یا «بهاری» را برگزار میکنند که با موسیقی محلی، پایکوبی و گردهماییهای خانوادگی همراه است. از دیگر آداب رایج در سراسر پاکستان میتوان به خانهتکانی، پوشیدن لباس نو، تهیه شیرینیهای مخصوصی چون «لدو»، «گلاب جامن»، «شکرپاره» و «کریم رول»، دید و بازدید از اقوام، اهدای هدایا و چیدن سفرههای رنگین غذاهای سنتی اشاره کرد. یکی از رسوم جالب توجه که ریشه در سنت ایرانی و هندی دارد، جشن «بسنت» در شهر لاهور است که در آن مردم با پرواز بادبادکها و پوشیدن لباسهای زرد رنگ به استقبال بهار میروند.
نقش نوروز در تقویت همگرایی منطقهای و جایگاه معاصر آن
جشن نوروز در پاکستان امروزه فراتر از یک آیین ساده، به نمادی از هویت مشترک و تلاشی برای حفظ میراث فرهنگی کهن تبدیل شده است. هر سال، رهبران سیاسی و مذهبی پاکستان با صدور پیامهای تبریک، بر اهمیت این جشن و نقش آن در ایجاد همدلی و دوستی میان ملتهای منطقه تأکید میکنند. سفارت خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در شهرهایی مانند راولپندی و لاهور نیز هر ساله با برگزاری آیینهای نوروزی و دعوت از شخصیتهای فرهنگی و دانشگاهی، به تقویت این پیوندهای دیرینه کمک میکنند. با توجه به اینکه نوروز همواره پیامآور امید، زندگی دوباره، صلح و آشتی است، میتواند بستری مناسب برای همکاریهای فرهنگی و دیپلماتیک میان کشورهای منطقه باشد و به عنوان نمادی از تمدن مشترک و اصیل، در دل مردم پاکستان نیز جایگاهی ویژه و ماندگار داشته باشد.